Rusteloze benen (restless legs): oorzaak en wat helpt

Chris NederhorstGeplaatst op Bijgewerkt op 8 min lezen

Bij rusteloze benen voelt u een sterke drang om uw benen te bewegen, meestal met een kriebelend, trekkend of onrustig gevoel. De klachten ontstaan vooral wanneer u stilzit of ligt, nemen ’s avonds toe en verminderen tijdelijk door bewegen. Vaak is er geen duidelijke oorzaak, maar aanleg, ijzertekort, zwangerschap of medicijnen kunnen een rol spelen. Bron: SEIN.

Juist wanneer u wilt ontspannen, beginnen uw benen. Als dat avond na avond gebeurt, kan het behoorlijk uitputtend zijn. Hieronder leest u hoe u rusteloze benen herkent, wat u zelf kunt proberen en wanneer het verstandig is uw huisarts in te schakelen.

Wat zijn rusteloze benen?

Het rusteloze-benensyndroom heet ook restless legs syndrome, afgekort RLS. Een andere naam is de ziekte van Willis-Ekbom. Het is een neurologische aandoening waarbij een onaangenaam gevoel een sterke behoefte oproept om de benen te bewegen.

Mensen beschrijven het verschillend: kriebels diep in de kuiten, tintelingen, een trekkend gevoel of een onrust die moeilijk uit te leggen is. Soms doet het pijn. Het is doorgaans iets anders dan jeuk op de huid.

Blote voeten steken onder een dekbed uit in bed

Rusteloze benen spelen vaak op wanneer u stilzit of in bed ligt.

Vier herkenbare kenmerken

Bij RLS passen vooral deze kenmerken:

  1. U moet uw benen bewegen. Meestal gaat dit samen met een vervelend gevoel.
  2. De klachten beginnen of verergeren in rust. Bijvoorbeeld op de bank, in de bioscoop of in bed.
  3. Bewegen geeft tijdelijk verlichting. Lopen of strekken helpt zolang u ermee bezig bent.
  4. De klachten zijn vooral ’s avonds en ’s nachts aanwezig.

Deze kenmerken helpen bij de herkenning. De arts beoordeelt ook of een andere aandoening de klachten beter verklaart. Een lijstje alleen stelt dus geen diagnose. Bron: RLS Foundation.

Hoe vaak komt het voor?

Schattingen verschillen per bevolking en gebruikte definitie. MedlinePlus noemt ongeveer 5 tot 10 procent van de volwassenen in de Verenigde Staten. Dat is geen specifiek Nederlands cijfer. Vrouwen hebben vaker RLS dan mannen en het komt vaker voor naarmate mensen ouder worden. Niet iedereen heeft dagelijks of ernstige klachten. Bron: MedlinePlus.

Rusteloze benen of iets anders?

Onrust, pijn en bewegingen in de benen kunnen verschillende oorzaken hebben. Het moment waarop de klachten optreden en wat bewegen ermee doet, helpen het verschil te herkennen.

Verschijnsel

Wat merkt u vooral?

Rusteloze benen

Bewegingsdrang bij stilzitten of liggen; bewegen verlicht tijdelijk

Nachtelijke spierkramp

Plotselinge pijn met een hard samengetrokken spier

Inslaapschok

Een korte, onwillekeurige schok tijdens het inslapen, soms met een valgevoel

Periodieke beenbewegingen

Herhaalde onwillekeurige bewegingen tijdens de slaap, vaak opgemerkt door de partner

Het verschil met kuitkramp

Bij kramp voelt u doorgaans een duidelijke, pijnlijke verharding van de spier. Bij RLS staat de behoefte om te bewegen op de voorgrond. Beide kunnen uw slaap verstoren en soms naast elkaar voorkomen. Lees verder over nachtelijke krampen in kuiten en benen. Bron: NHS.

Schokken tijdens het inslapen of slapen

Een losse inslaapschok is geen bewijs voor RLS. Ook periodieke beenbewegingen tijdens de slaap, afgekort PLMS, zijn niet hetzelfde. Die bewegingen kunnen wel bij mensen met RLS voorkomen.

Vertelt uw partner dat u schopt terwijl u slaapt? Dat is nuttige informatie voor de huisarts, maar de diagnose RLS draait vooral om uw eigen klachten tijdens rust. Bronnen: MedlinePlus en RLS Foundation.

Wat is de oorzaak van rusteloze benen?

Vaak is niet één oorzaak aan te wijzen. Erfelijke aanleg speelt geregeld mee: meerdere familieleden kunnen vergelijkbare klachten hebben. Ook de ijzerhuishouding en de werking van bepaalde signaalstoffen in de hersenen zijn betrokken. RLS is daarmee niet eenvoudig te verklaren als een tekort aan één voedingsstof.

Klachten komen onder meer voor in samenhang met ijzertekort en ernstige nierproblemen. Tijdens de zwangerschap kunnen rusteloze benen eveneens ontstaan; lees ook over zwangerschap en slaapproblemen. Bron: NHS.

Kunnen medicijnen de klachten verergeren?

Ja. Sommige antidepressiva, antipsychotica, versuffende antihistaminica en bepaalde middelen tegen misselijkheid kunnen RLS uitlokken of versterken. Dat geldt niet voor ieder middel binnen die groepen.

Begonnen de klachten na een nieuw medicijn of een dosisverandering? Bespreek dat met uw arts of apotheker. Neem ook zelfgekochte middelen mee in dat gesprek. Stop niet zelf met voorgeschreven medicijnen. Bron: Farmacotherapeutisch Kompas.

Cafeïne, alcohol en nicotine kunnen klachten verergeren. Meer over hun invloed op de nachtrust leest u bij slecht slapen door stimulerende middelen.

Wat kunt u zelf doen tegen rusteloze benen?

Er is geen huismiddel dat bij iedereen werkt. Wel kunt u proberen welke gewoonten en eenvoudige maatregelen verlichting geven.

Beweeg overdag en onderbreek lang stilzitten

Regelmatig bewegen is een goed begin. Denk aan wandelen of fietsen op een niveau dat bij u past. Plan zware inspanning liever niet vlak voor bed.

Begint de onrust tijdens een lange avond op de bank, sta dan even op. Kort lopen of rustig strekken kan tijdelijk helpen. U hoeft uw benen niet uit te putten om ze daarna “stil te krijgen”.

Probeer warmte, koelte of massage

Sommige mensen ervaren verlichting door een prettig warm of koel bad, rustig rekken of zachte massage. Kijk wat aangenaam voelt; het is geen behandeling waarvan iedereen hetzelfde effect mag verwachten. Bron: SEIN.

Verminder prikkels en houd een vast ritme

Probeer koffie en andere cafeïnehoudende dranken te laten staan en drink geen alcohol. Vraag hulp bij stoppen met roken als dat nodig is.

Ga rond vaste tijden naar bed en sta op een vast tijdstip op. Rustige afleiding, zoals lezen of een puzzel, kan ’s avonds helpen wanneer u vooral op de onrust gaat letten. Bronnen: Thuisarts en NHS.

Noteer eventueel gedurende enkele dagen wanneer de klachten beginnen, wat u heeft gedronken en wat verlichting geeft. Dat maakt een gesprek met de huisarts concreter. Bekijk ook onze tips om beter te slapen.

Zeep onder het laken, tonic en andere huismiddeltjes

Een stuk zeep onder het laken is geen bewezen behandeling voor RLS. Persoonlijke succesverhalen vertellen niet of een middel werkelijk de oorzaak van een verbetering is.

Ook tonic met kinine is geen geschikte zelfbehandeling. Kinine is geen gebruikelijke RLS-behandeling en kan bijwerkingen geven, waaronder zeldzame ernstige reacties. Verwar adviezen over spierkramp bovendien niet met de behandeling van rusteloze benen. Bronnen: AASM-richtlijn en Britse geneesmiddelenautoriteit MHRA.

Rusteloze benen in bed: gevolgen voor uw nachtrust

RLS kan juist opspelen wanneer u moe bent en stil wilt liggen. U draait, strekt uw benen of staat telkens op. Daardoor kan inslapen lang duren. Als er ook beenbewegingen tijdens de slaap voorkomen, kan uw partner daar wakker van worden.

Slechte nachten kunnen overdag doorwerken in uw energie en concentratie. Dat maakt de klachten belangrijk genoeg om hulp te zoeken, ook als de aandoening op zichzelf niet gevaarlijk is. Bronnen: MedlinePlus en Thuisarts.

Maak bewegen in bed zo makkelijk mogelijk

Vanuit mijn werk met bedden kijk ik hier vooral naar comfort. Ligt het beddengoed zo strak dat u nauwelijks kunt draaien? Drukt een zwaar dekbed onaangenaam op uw benen? Probeer het losser te leggen of kies iets waarmee u prettig kunt bewegen.

Dat zijn aanpassingen voor uw comfort. Ze behandelen de neurologische oorzaak van RLS niet. Alleen vanwege rusteloze benen zou ik daarom geen nieuw matras adviseren.

Vermoeide man en vrouw liggen samen onder het dekbed na een onrustige nacht

Bespreek ook wat uw partner nodig heeft. Twee losse dekbedden kunnen praktisch zijn als u elkaar steeds wakker trekt. Tijdelijk apart slapen kan soms helpen om allebei rust te krijgen. Het vervangt geen beoordeling van aanhoudende klachten, maar u hoeft zich er ook niet schuldig over te voelen.

Lees verder over de gevolgen van slecht slapen.

Wanneer naar de huisarts, en wat kan die doen?

Maak een afspraak als de onrust uw slaap of dagelijks functioneren verstoort, als zelfzorg onvoldoende helpt of als u denkt dat medicijnen meespelen. U hoeft niet te wachten totdat u volledig uitgeput bent.

De huisarts vraagt naar het patroon: wanneer beginnen de klachten, wat voelt u en helpt bewegen? RLS wordt vooral op basis van dat gesprek herkend. Er bestaat geen enkele bloedtest of slaapmeting die de diagnose op zichzelf bevestigt. Bron: SEIN.

Onderzoek naar ijzer

De arts beoordeelt of bloedonderzoek zinvol is. Daarbij kan onder meer ferritine worden gemeten, een aanwijzing voor de ijzervoorraad. Een normaal hemoglobinegehalte sluit een lage ijzervoorraad niet automatisch uit.

De Nederlandse huisartsenbenadering en specialistische richtlijnen verschillen in hoe ruim zij ijzeronderzoek adviseren. In specialistische RLS-zorg krijgt de ijzerstatus nadrukkelijk aandacht. Begin daarom niet zelf met ijzertabletten, maar bespreek onderzoek en eventuele behandeling met uw arts. Bronnen: Farmacotherapeutisch Kompas en AASM.

Medicijnen en het risico op verergering

Bij aanhoudende ernstige klachten kan de arts medicijnen bespreken, bijvoorbeeld gabapentine of pregabaline. Dat deze middelen ook bij epilepsie worden gebruikt, betekent niet dat u epilepsie heeft. Ze kunnen onder andere duizeligheid en slaperigheid veroorzaken.

Soms wordt een dopamine-agonist overwogen. Vooral bij deze middelen is augmentatie een aandachtspunt: klachten beginnen eerder op de dag, worden sterker of breiden zich uit naar andere lichaamsdelen.

Meld zulke veranderingen. Verhoog de dosis niet zelf en stop ook niet plotseling. De arts kan de behandeling aanpassen of verwijzen naar een neuroloog of slaapcentrum. Bronnen: Farmacotherapeutisch Kompas en AASM.

Tot slot: neem uw onrustige nachten serieus

Steeds moeten bewegen terwijl u wilt slapen, is meer dan een klein ongemak. Begin met haalbare aanpassingen overdag en maak uw bed zo comfortabel mogelijk. Maar blijf niet maandenlang nieuwe huismiddeltjes proberen als uw nachtrust eronder lijdt.

Mijn advies is om dan op te schrijven wat u merkt en het met uw huisarts te bespreken. Niet iedere klacht verdwijnt meteen, maar een duidelijk beeld van de oorzaak en passende begeleiding geven meer houvast dan de volgende belofte op internet.

Bronnen en verantwoording

Voor de medische informatie in dit artikel zijn onder andere onderstaande bronnen geraadpleegd. Waar Nederlandse en internationale richtlijnen verschillen, zoals bij ijzeronderzoek, benoemen we dat.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen persoonlijk advies van uw arts of apotheker.

Veelgestelde vragen

Wat kunt u doen tegen rusteloze benen?

Beweeg regelmatig overdag, probeer koffie en alcohol te vermijden en houd vaste slaaptijden aan. Bij klachten kan kort lopen, rustig rekken of massage tijdelijk verlichting geven. Bespreek aanhoudende slaapverstoring met uw huisarts.

Zijn rusteloze benen gevaarlijk?

RLS zelf is doorgaans niet gevaarlijk, maar kan uw slaap en dagelijks leven flink verstoren. Ga niet automatisch uit van RLS bij iedere vorm van beenpijn: nieuwe of afwijkende klachten verdienen beoordeling.

Wat mag u niet eten of drinken bij rusteloze benen?

Er is geen algemeen RLS-dieet met verboden voedingsmiddelen. Cafeïne en alcohol kunnen klachten verergeren; let ook op cafeïne in thee, cola en energiedrank. Een persoonlijke aanleiding kunt u bespreken met uw arts.

Helpt magnesium tegen rusteloze benen?

Er is onvoldoende overtuigend bewijs om magnesium als standaardbehandeling voor RLS aan te raden. Lees ook onze uitleg over natuurlijke slaapmiddelen.

Wat doet een neuroloog bij rusteloze benen?

Een neuroloog beoordeelt het klachtenpatroon, mogelijke andere oorzaken en uw huidige behandeling. Zo nodig worden de ijzerstatus, medicijnen of aanvullende onderzoeken besproken. Een slaaponderzoek is niet voor iedereen nodig.

Gaan rusteloze benen vanzelf over?

Dat kan, bijvoorbeeld wanneer klachten tijdens de zwangerschap zijn ontstaan. Vaak blijft RLS echter terugkomen, met betere en slechtere perioden. Een behandelbare uitlokkende factor aanpakken kan verschil maken.

Over de auteur

Chris Nederhorst – Matrasontwerper en onafhankelijk specialist in koud- en traagschuim. 38 jaar vakkennis en ervaring in het beddenvak, waarvan 28 jaar als matrasproducent. Meer over Chris