Iedereen slaapt weleens slecht, en een paar slechte nachten zijn niet echt schadelijk. Houdt het langer aan, dan merkt u het overdag aan uw concentratie en stemming, en op de lange termijn hangt het samen met een grotere kans op onder meer hart- en vaatziekten en diabetes. Vaak is er iets aan te doen: aan uw gewoontes, aan uw slaapplek, en zo nodig met hulp van de huisarts.

Ik hoor bijna dagelijks van mensen dat ze slecht slapen. Soms komen ze voor een nieuw matras, terwijl hun bed helemaal niet het probleem is. Soms is het bed juist wel de oorzaak, zonder dat ze het zelf doorhebben. Op deze pagina leg ik uit wat slecht slapen is, waar het vandaan komt, wat het met u doet, en wanneer het verstandig is om naar de huisarts te gaan. Voor alles wat medisch is, volg ik wat de huisartsen en de slaapcentra erover zeggen.
Wat is slecht slapen?
Slecht slapen kan er op verschillende manieren uitzien:
- moeilijk in slaap komen;
- 's nachts vaak of lang wakker liggen;
- te vroeg wakker worden en niet meer in slaap kunnen komen;
- 's ochtends niet uitgerust opstaan, ook al heeft u lang genoeg in bed gelegen.
De medische naam voor langdurig slecht slapen is slapeloosheid, of insomnie (in het Engels insomnia). Het woord betekent letterlijk ‘geen slaap’, maar in de praktijk slapen mensen met insomnie wel, alleen te weinig of te onrustig.
Volgens de huisartsen is er sprake van slapeloosheid als u minstens drie nachten per week slecht slaapt én daar overdag last van heeft, bijvoorbeeld doordat u moe bent of zich slecht kunt concentreren. Houdt het langer dan drie weken aan, dan spreekt de huisarts van langdurige slapeloosheid. In de internationale classificatie van slaapstoornissen heet het chronisch als het minstens drie maanden duurt.
Belangrijk daarbij: wie korter slaapt maar zich overdag prima voelt, heeft geen slapeloosheid. Het gaat niet om het aantal uren, maar om de klachten.
Hoe vaak komt slecht slapen voor?
Heel vaak. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek had in 2017 ongeveer één op de vijf Nederlanders van 12 jaar en ouder regelmatig problemen met in- of doorslapen of te vroeg wakker worden. Recentere cijfers uit 2024 komen uit op ongeveer één op de vier. Vrouwen en ouderen hebben er vaker last van dan mannen en jongere volwassenen.
U bent dus zeker niet de enige. Dat is geen reden om het te laten zitten, maar wel een geruststelling: slecht slapen is geen teken dat er iets ernstigs met u aan de hand is.
Oorzaken van slecht slapen
Vaak is er niet één oorzaak, maar een combinatie. De meest voorkomende:
- Stress en piekeren. Zorgen over werk, geld, gezondheid of relaties houden uw hoofd 's nachts bezig. Dit is veruit de meest genoemde oorzaak.
- Een onregelmatig ritme. Wisselende bedtijden, ploegendienst of lang uitslapen in het weekend verstoren uw biologische klok.
- Cafeïne, alcohol en nicotine. Koffie, thee, cola en energiedrank houden u wakker, soms tot uren na het drinken. Alcohol helpt misschien bij het inslapen, maar maakt de tweede helft van de nacht onrustig.
- Schermen. Een telefoon of tablet in bed houdt uw hoofd actief, en het felle licht remt de aanmaak van het slaaphormoon melatonine.
- Pijn en lichamelijke klachten. Rugpijn, gewrichtspijn, jeuk, of vaak moeten plassen.
- De overgang. Opvliegers en nachtzweten wekken veel vrouwen 's nachts. Meer daarover leest u in Slapen tijdens de overgang.
- Een snurkende of woelende partner. Ook als u er niet bewust wakker van wordt, kan het uw slaap verstoren. Zie Stoppen met snurken.
- Een slechte slaapomgeving. Te warm, te licht, te veel geluid, of een bed dat niet meer bij u past. Hierover meer verderop.
- Medische oorzaken. Slaapapneu (ademstops tijdens de slaap), rusteloze benen, depressie, angst of medicijnen die de slaap verstoren. Meer over slaapapneu leest u in Wat is slaapapneu?
Uw slaapplek: wat medische sites vaak vergeten
De sites van ziekenhuizen en slaapcentra noemen de slaapkamer meestal in één zin. Vanuit mijn vak wil ik daar iets meer over zeggen, want ik zie het verschil dagelijks.
- Het matras. Ligt u op een matras dat u niet meer goed ondersteunt, dan draait u vaker om en wordt u eerder wakker, vaak zonder het te weten. Een matras dat te hard is, geeft drukpunten bij schouders en heupen; een matras dat te zacht of doorgezakt is, laat uw rug doorhangen. Wordt u 's ochtends stijf wakker en trekt dat in de loop van de ochtend weg, dan is uw bed een serieuze verdachte. Zie ook het juiste matras bij rugklachten.
- Het hoofdkussen. Een kussen dat te hoog, te laag of plat is, geeft nekklachten en onrustig liggen. Meer daarover in Wat is het beste hoofdkussen?
- Temperatuur. Mensen slapen het best in een koele kamer, onder een dekbed dat niet te warm is. Wat ik vaak hoor: iemand krijgt het 's nachts te warm, woelt onbewust tot het dekbed eraf gaat, en wordt later koud weer wakker. Dat zijn twee verstoringen in één nacht, door één te warm dekbed.
- Licht en geluid. Straatverlichting, een standby-lampje of verkeer kunnen genoeg zijn om lichter te slapen.
- Samen slapen. De bewegingen van een partner die zich omdraait, voelt u op het ene matras veel sterker dan op het andere. Lichte slapers hebben daar meer last van dan ze vaak beseffen.

Stijf wakker worden en dat in de loop van de ochtend voelen wegtrekken: dan is uw bed een serieuze verdachte.
Waarom word ik midden in de nacht wakker?
De slaap verloopt in cycli van ongeveer anderhalf uur. Elke cyclus loopt van lichte slaap naar diepe slaap en weer terug, en eindigt vaak met droomslaap. Tussen twee cycli wordt u heel kort bijna wakker. Dat gebeurt vier tot vijf keer per nacht, en meestal merkt u er niets van.
In de eerste helft van de nacht slaapt u het diepst. In de tweede helft wordt de slaap lichter en droomt u meer. Rond drie of vier uur 's nachts heeft u al een paar cycli achter de rug, is de diepe slaap grotendeels voorbij en zit u in een lichtere fase. Elk prikkeltje kan u dan wakker maken: geluid, een volle blaas, warmte, een partner die draait, of een gedachte die u niet loslaat. En wie dan op de klok kijkt en gaat rekenen hoeveel uur er nog over is, ligt vaak langer wakker dan nodig.
Ook alcohol speelt hier mee: die wordt in de eerste uren afgebroken, en daarna slaapt u juist onrustiger.
Kort wakker worden in de nacht is dus normaal. Het wordt pas een probleem als u daarna lang wakker blijft liggen. Meer over de opbouw van een nacht leest u in Slaapfases: wat gebeurt er tijdens een slaapcyclus?
Gevolgen op korte termijn
Na een of meer slechte nachten merkt u vooral iets aan uw hoofd en uw humeur:
- u denkt en reageert trager;
- u vergeet sneller dingen;
- u maakt meer fouten;
- u kunt minder lang uw aandacht ergens bij houden;
- u bent prikkelbaarder en sneller somber of gespannen;
- u heeft minder zin om te bewegen, en meer trek in vet en zoet.

Een belangrijk punt is het verkeer. Wie slaperig is, reageert trager en kan zelfs even wegdommelen achter het stuur. Bent u erg moe of slaperig, ga dan niet autorijden.
Gevolgen op lange termijn
Wat doet jarenlang slecht slapen met u? Daar is veel onderzoek naar gedaan, maar het meeste laat een samenhang zien, geen direct bewijs dat slecht slapen de oorzaak is. Mensen die langdurig slecht slapen, hebben vaak ook meer stress, bewegen minder of eten anders. Met die nuance in gedachten hangt langdurig slecht slapen samen met:
- Hart- en vaatziekten. Een grotere kans op een hoge bloeddruk, een hartinfarct en een beroerte.
- Overgewicht. Wie slecht slaapt, krijgt meer trek, vooral 's avonds, en beweegt minder.
- Diabetes type 2. Slaaptekort maakt het lichaam minder gevoelig voor insuline, het hormoon dat de bloedsuiker regelt.
- Een lagere weerstand. Wie slecht slaapt, wordt makkelijker verkouden.
- Somberheid en angst. Slecht slapen en somberheid versterken elkaar: wie somber is, slaapt slechter, en wie slecht slaapt, wordt sneller somber.
- Geheugen en dementie. Chronisch slecht slapen wordt ook in verband gebracht met een grotere kans op dementie. Daar loopt nog veel onderzoek naar.
Een onderzoek dat in 2015 veel aandacht kreeg, kwam uit Rusland. Onderzoekers volgden 657 mannen van 25 tot 64 jaar uit Novosibirsk, als onderdeel van het MONICA-programma van de Wereldgezondheidsorganisatie, veertien jaar lang. Mannen die bij de start slecht sliepen, kregen in die periode 2 tot 2,6 keer zo vaak een hartinfarct en 1,5 tot 4 keer zo vaak een beroerte als mannen die goed sliepen. Het was een onderzoek bij alleen mannen, en de slaap werd maar één keer gemeten. Maar de onderzoekers vonden de samenhang sterk genoeg om te stellen dat slecht slapen als risicofactor moet worden gezien, net als roken, weinig bewegen en ongezond eten.
Kunt u slaaptekort inhalen?
Slechts ten dele. Na een of twee korte nachten helpt een nacht extra slapen om weer op krachten te komen. Maar wie de hele week te kort slaapt en dat in het weekend probeert in te halen, lost het probleem niet op.
In een Amerikaans onderzoek uit 2019 lieten onderzoekers van de Universiteit van Colorado jonge, gezonde volwassenen een week lang maar vijf uur per nacht slapen, met in het weekend de kans om uit te slapen. Ze sliepen in het weekend gemiddeld maar ruim een uur extra, en hun lichaam reageerde daarna nog slechter op insuline dan dat van mensen die helemaal niet hadden bijgeslapen. Wie zaterdag en zondag lang uitslaapt, verschuift bovendien de biologische klok, waardoor maandagochtend extra zwaar wordt.
Een vast ritme, ook in het weekend, werkt dus beter dan inhalen.
Wat kunt u zelf doen?
De vijf belangrijkste dingen, op een rij:
- Houd vaste tijden aan. Ga elke dag rond dezelfde tijd naar bed en sta rond dezelfde tijd op, ook in het weekend.
- Zoek overdag licht op en maak het 's avonds donker. Daglicht in de ochtend zet uw biologische klok goed; leg 's avonds een uur voor het slapen uw schermen weg.
- Geen cafeïne en alcohol laat op de dag. Stop met koffie in de middag, en gebruik alcohol niet als slaapmutsje.
- Zorg voor een koele, donkere en stille slaapkamer. En een dekbed dat niet te warm is.
- Zorg voor een goed bed. Een matras dat bij uw lichaam past en een kussen dat uw nek steunt. Dit is het slaapgereedschap en kan meer doen dan u wellicht denkt. Zie Hoe kiest u het juiste matras?
Meer tips leest u in Tips om beter te slapen.
Wanneer naar de huisarts?
Ga naar de huisarts als:
- u al langer dan een paar weken slecht slaapt en er overdag last van heeft;
- uw partner merkt dat u 's nachts ademstops heeft, of u wordt benauwd of naar adem happend wakker. Dat kan wijzen op slaapapneu, en dat moet worden onderzocht;
- u zich somber voelt, of niet meer van dingen kunt genieten;
- u overdag zo slaperig bent dat u ongewild in slaap valt.
De huisarts kijkt eerst naar de oorzaak, en geeft uitleg en advies over slaapgewoonten. Bij slapeloosheid die blijft, raadt de huisarts een gedragsmatige aanpak aan, zoals een slaapcursus of cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid. Daarmee leert u anders omgaan met slapen en piekeren, en op de lange termijn werkt dat beter dan een slaappil. Meer leest u in Slaapproblemen oplossen.
Slaapmiddelen schrijft de huisarts alleen kort voor, bij een duidelijke aanleiding, omdat ze na een paar weken minder goed werken en u eraan kunt wennen. Meer daarover leest u in Slaapmiddelen. Op Thuisarts.nl vindt u de adviezen van de huisartsen zelf.