Benzodiazepinen: werking, bijwerkingen en afbouwen

Chris NederhorstGeplaatst op Bijgewerkt op 11 min lezen

Benzodiazepinen zijn kalmerende medicijnen op recept, zoals temazepam en oxazepam. Ze versterken de remmende werking van een stof in de hersenen, waardoor u rustiger en slaperiger wordt. Bij dagelijks gebruik neemt het slaapbevorderende effect vaak na ongeveer twee weken af, terwijl bijwerkingen en de kans op afhankelijkheid blijven bestaan. Daarom schrijven artsen deze middelen bij slapeloosheid slechts kort voor.

Tabletten naast een omgevallen medicijnpotje

Wie een paar nachten nauwelijks heeft geslapen, begrijpt hoe aantrekkelijk een slaappil kan zijn. Eindelijk weer rust, niet urenlang wakker liggen en de volgende ochtend hopelijk wat fitter opstaan. Toch zit er een belangrijk nadeel aan benzodiazepinen: ze kunnen tijdelijk verlichting geven, maar lossen de oorzaak van slapeloosheid meestal niet op.

In mijn 38 jaar in het beddenvak heb ik met ontzettend veel mensen over hun slaapproblemen gesproken. Daarbij komen slaapmiddelen regelmatig ter sprake. Ik ben geen arts, maar ik vind het wel belangrijk dat mensen begrijpen wat deze medicijnen doen, welke risico's eraan verbonden zijn en welke mogelijkheden er bestaan om uiteindelijk weer zonder slaapmiddelen te slapen.

Wat zijn benzodiazepinen?

Benzodiazepinen zijn medicijnen die de activiteit van bepaalde zenuwcellen in de hersenen afremmen. Daardoor kunnen ze angst en spanning verminderen, spieren ontspannen en slaperigheid veroorzaken.

De medicijnen worden in de volksmond ook wel pammetjes genoemd. Die bijnaam komt doordat veel bekende middelen op -pam eindigen. Ook het kortere woord benzo wordt regelmatig gebruikt, vooral in gesprekken over afhankelijkheid of recreatief drugsgebruik.

Niet alle benzodiazepinen worden voor hetzelfde doel voorgeschreven. Sommige worden vooral als slaapmiddel gebruikt, terwijl andere vaker worden ingezet bij angst of ernstige spanning.

Welke benzodiazepinen zijn er?

Medicijn

Waarvoor wordt het vooral gebruikt?

Temazepam

Kortdurende behandeling van ernstige slapeloosheid

Lormetazepam

Kortdurende behandeling van slapeloosheid

Oxazepam

Vooral angst, spanning en onrust

Diazepam

Onder meer angst, spierspanning en bepaalde neurologische aandoeningen

Oxazepam kan ook bij slaapproblemen worden voorgeschreven, maar is daarvoor doorgaans minder geschikt dan temazepam. Diazepam werkt relatief lang en kan daardoor ook de volgende dag nog invloed hebben op uw alertheid.

De verschillende middelen hebben vergelijkbare basiseffecten, maar verschillen in hoe snel ze beginnen te werken en hoelang hun werking aanhoudt.

Zolpidem en zopiclon, de zogeheten Z-middelen, zijn chemisch geen benzodiazepinen, maar werken op dezelfde plek in de hersenen en hebben vergelijkbare voor- en nadelen. Meer over deze en andere slaapmiddelen, zoals melatonine, vindt u in mijn artikel Welke slaapmiddelen zijn er?.

Zijn benzodiazepinen ook drugs?

Benzodiazepinen zijn geneesmiddelen, maar kunnen ook als drug worden misbruikt. Mensen gebruiken ze dan bijvoorbeeld zonder doktersrecept, om te ontspannen of in combinatie met andere middelen.

Dat maakt het gebruik extra riskant. Ook benzodiazepinen die legaal door een arts zijn voorgeschreven, kunnen bij verkeerd gebruik ernstige bijwerkingen en afhankelijkheid veroorzaken.

Hoe werken benzodiazepinen in de hersenen?

In onze hersenen vindt voortdurend communicatie plaats tussen zenuwcellen. Sommige stoffen stimuleren die activiteit, terwijl andere juist helpen om de hersenen tot rust te brengen.

Een belangrijke remmende stof is GABA, voluit gamma-aminoboterzuur. Benzodiazepinen versterken de werking van GABA op bepaalde receptoren in de hersenen.

U kunt het vergelijken met een rempedaal dat krachtiger gaat werken. De activiteit van zenuwcellen wordt afgeremd, waardoor u minder spanning kunt ervaren, uw spieren zich ontspannen en u slaperiger wordt.

Het medicijn dwingt u dus niet letterlijk om te slapen, maar zorgt ervoor dat bepaalde processen in de hersenen minder actief worden.

Hoe snel werken benzodiazepinen?

Dat verschilt per medicijn. Temazepam maakt gebruikers doorgaans binnen ongeveer een uur slaperig. Bij andere middelen kan het langer duren voordat het effect merkbaar is.

Ook de werkingsduur verschilt. Sommige middelen werken relatief kort en worden daarom eerder bij slapeloosheid gebruikt. Andere blijven veel langer in het lichaam aanwezig.

Een langwerkend middel hoeft niet automatisch beter te zijn. Het kan juist betekenen dat u de volgende ochtend nog suf bent, minder snel reageert of moeite heeft met concentreren.

Wat zijn de zwaarste benzodiazepinen?

Er bestaat geen zinvolle algemene ranglijst van de 'zwaarste benzo's'. De sterkte van een medicijn, de voorgeschreven hoeveelheid en de werkingsduur zijn verschillende eigenschappen.

Een middel dat per milligram sterk werkt, is niet noodzakelijk gevaarlijker of effectiever als slaapmiddel dan een ander benzodiazepine. De risico's hangen onder meer af van het gebruik, de gezondheid van de gebruiker en eventuele combinaties met andere medicijnen.

Wat zijn de bijwerkingen van benzodiazepinen?

Benzodiazepinen kunnen tijdelijk rust geven, maar hebben ook een duidelijke keerzijde. Juist omdat ze de activiteit van de hersenen afremmen, kunnen ze functies beïnvloeden die overdag belangrijk zijn.

De bekendste bijwerkingen zijn:

  • Sufheid en slaperigheid overdag. U kunt minder alert zijn, zelfs wanneer u denkt dat het medicijn is uitgewerkt.
  • Concentratie- en geheugenproblemen. Sommige mensen onthouden nieuwe informatie minder goed of vergeten gebeurtenissen.
  • Duizeligheid en spierzwakte. Uw evenwicht en coördinatie kunnen verminderen, waardoor de kans op vallen toeneemt.
  • Trager reageren. Autorijden, fietsen en werken met machines kunnen gevaarlijker worden.
  • Verwardheid of onrust. Bij sommige mensen treedt juist het tegenovergestelde effect op, zoals prikkelbaarheid, agitatie of verwardheid.

Wat ik hierbij bijzonder belangrijk vind: u merkt zelf niet altijd dat uw reactievermogen of concentratie verminderd is. U kunt zich redelijk helder voelen en toch minder goed functioneren.

Wat gebeurt er als u alcohol drinkt bij benzodiazepinen?

Alcohol en benzodiazepinen vormen een gevaarlijke combinatie. Beide middelen remmen het centrale zenuwstelsel. Daardoor kunnen sufheid, duizeligheid en coördinatieproblemen aanzienlijk toenemen.

Bij ernstige onderdrukking van het zenuwstelsel kunnen ook bewustzijn en ademhaling in gevaar komen. Dat risico is extra groot bij combinatie met opioïde pijnstillers of andere sterk versuffende middelen.

Drink daarom geen alcohol tijdens het gebruik van benzodiazepinen en overleg met uw arts of apotheker over andere medicijnen die u gebruikt. Bij ernstige ademhalingsproblemen of als iemand niet meer goed wakker te krijgen is, belt u direct 112.

Mag u autorijden met benzodiazepinen?

Dat hangt af van het middel, de voorgeschreven hoeveelheid, het gebruikspatroon en eventuele andere medicijnen.

Voor sommige kortwerkende slaapmiddelen geldt dat u gedurende een bepaald aantal uren na inname niet mag autorijden. Bij andere benzodiazepinen kan die periode aanzienlijk langer zijn. Soms is autorijden tijdens het gebruik helemaal niet toegestaan.

Een gele waarschuwingssticker op de verpakking is een belangrijk signaal, maar vertelt niet precies hoelang u niet mag rijden.

Controleer daarom altijd het advies voor uw eigen medicijn op Rijveiligmetmedicijnen.nl of Apotheek.nl. Vraag bij twijfel uw apotheker om uitleg. Ga nooit uitsluitend af op het gevoel dat u alweer voldoende wakker bent.

Hoe snel raakt u gewend aan benzodiazepinen?

Dit is misschien wel het belangrijkste nadeel van benzodiazepinen als slaapmiddel.

Bij dagelijks gebruik neemt het slaapbevorderende effect vaak al na ongeveer twee weken af. Uw lichaam raakt gewend aan het medicijn. In de geneeskunde heet dat tolerantie.

Een slaapmiddel dat aanvankelijk goed leek te helpen, kan daardoor steeds minder resultaat geven. Het vervelende is dat bijwerkingen zoals sufheid, geheugenproblemen en een verminderde alertheid wel kunnen blijven bestaan.

Bij langdurig gebruik kan ook lichamelijke of psychische afhankelijkheid ontstaan.

Lichamelijke afhankelijkheid betekent dat uw lichaam zich heeft aangepast aan de aanwezigheid van het medicijn. Psychische afhankelijkheid betekent bijvoorbeeld dat u steeds sterker het gevoel krijgt zonder die pil niet meer te kunnen slapen.

Dat iemand afhankelijk is geworden, betekent overigens niet automatisch dat diegene het medicijn misbruikt. Ook bij gebruik volgens voorschrift kan afhankelijkheid ontstaan.

Waarom schrijft de huisarts benzodiazepinen zo kort mogelijk voor?

Volgens Thuisarts slikt u slaappillen niet langer dan twee weken, en liefst alleen af en toe. In de richtlijnen wordt medicatie bij slapeloosheid alleen in uitzonderingssituaties overwogen, bijvoorbeeld bij kortdurende, ernstige slaapproblemen met een duidelijke aanleiding.

Dat heeft een reden. Onderzoek laat zien dat deze slaapmiddelen de tijd tot het inslapen gemiddeld met ongeveer 15 tot 20 minuten kunnen verkorten en de totale slaapduur met ongeveer 30 tot 50 minuten kunnen verlengen ten opzichte van een placebo.

Dat kan voor iemand die tijdelijk ernstig slecht slaapt waardevol zijn. Maar het effect is beperkt en neemt bij herhaald gebruik af.

Benzodiazepinen kunnen de natuurlijke slaapopbouw bovendien veranderen, waardoor meer slapen niet automatisch betekent dat u ook beter slaapt.

Hoe kunt u veilig stoppen met benzodiazepinen?

Gebruikt u al langere tijd dagelijks benzodiazepinen? Stop dan niet plotseling op eigen initiatief. Dat kan vervelende en soms ernstige ontwenningsverschijnselen veroorzaken.

Bij het verminderen of stoppen kunnen onder andere slapeloosheid, angst, onrust, zweten, hoofdpijn, hartkloppingen en trillingen optreden. In ernstige gevallen kunnen bijvoorbeeld epileptische aanvallen ontstaan.

Een tijdelijk slechtere nachtrust tijdens het afbouwen betekent niet automatisch dat u het slaapmiddel toch nodig heeft. Het kan ook een ontwenningsverschijnsel zijn.

Hoe werkt het afbouwen van benzodiazepinen?

Wanneer u een benzodiazepine langere tijd heeft gebruikt, stelt de huisarts of apotheker samen met u een passend afbouwplan op.

Meestal wordt de hoeveelheid medicatie geleidelijk verminderd. Hoe snel dat kan, hangt onder meer af van welk middel u gebruikt, hoelang u het gebruikt en hoe uw lichaam reageert.

Soms kiest de arts ervoor om tijdens het afbouwen tijdelijk een langer werkend middel te gebruiken. Dat is niet voor iedereen nodig of geschikt.

Het belangrijkste is dat u niet zelf gaat experimenteren met stoppen, halveren of wisselen van medicijnen. Bij kortdurend, incidenteel gebruik is afbouwen niet altijd nodig, maar ook dat hangt af van uw persoonlijke situatie.

Heeft u benzodiazepinen voorgeschreven gekregen voor epilepsie of een andere neurologische aandoening? Overleg dan altijd met uw behandelend arts voordat u iets verandert.

Wat als u al jarenlang een slaapmiddel gebruikt?

Ook dan kan het zinvol zijn om met uw huisarts te bespreken of vermindering mogelijk is.

Na langdurig gebruik kan afbouwen meer tijd kosten. Soms ontstaan opnieuw slaapproblemen, waardoor mensen denken dat ze zonder hun medicijn niet kunnen slapen.

Er kan echter ook sprake zijn van tijdelijke ontwenningsslapeloosheid. Goede begeleiding, geduld en behandeling van het oorspronkelijke slaapprobleem kunnen dan helpen.

Voor meer informatie kunt u terecht bij Thuisarts: Ik wil stoppen met slaappillen.

Waarom zijn benzodiazepinen extra riskant voor ouderen?

Ouderen reageren vaak gevoeliger op de werking en bijwerkingen van benzodiazepinen.

Vooral duizeligheid, spierzwakte, geheugenproblemen en verwardheid kunnen problemen veroorzaken. Ook neemt het risico op vallen en botbreuken toe, bijvoorbeeld wanneer iemand 's nachts uit bed gaat om naar het toilet te gaan.

Juist bij ouderen is het daarom verstandig om regelmatig met de huisarts of apotheker te bekijken of het medicijn nog nodig is.

Dat betekent niet dat iedere oudere onmiddellijk moet stoppen. Soms is er een goede medische reden om een benzodiazepine te gebruiken. De arts moet dan de voordelen zorgvuldig afwegen tegen de risico's.

Wat kunt u doen in plaats van benzodiazepinen?

Wie langere tijd slecht slaapt, heeft meestal meer aan het aanpakken van de oorzaak dan aan het onderdrukken van de klachten.

Bij chronische slapeloosheid is cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-i) een aanbevolen behandeling. Daarbij leert u onder andere om uw slaapritme te verbeteren, anders om te gaan met wakker liggen en de associatie tussen uw bed en slapen te herstellen.

Dat vraagt meer inzet dan het innemen van een tablet, maar pakt juist de gewoonten en gedachten aan die slapeloosheid kunnen onderhouden.

Ook eenvoudige aanpassingen kunnen helpen: een regelmatig opstaantijdstip, voldoende daglicht en beweging overdag, minder cafeïne in de avond en een rustige, donkere slaapkamer.

Rustige, opgeruimde slaapkamer met een tweepersoonsbed

Lees ook mijn tips om beter te slapen en het artikel over slapeloosheid oplossen met een slaapcursus.

Helpen natuurlijke slaapmiddelen?

Sommige mensen zoeken hun toevlucht tot melatonine, valeriaan of andere kruidenpreparaten. Natuurlijk betekent echter niet automatisch veilig of bewezen werkzaam.

Bij gewone slapeloosheid wordt het gebruik van melatonine of valeriaan niet standaard aanbevolen. Meer hierover leest u op de pagina Natuurlijke slaapmiddelen.

Vergeet ook uw slaapomgeving niet. Een te warme slaapkamer, een matras dat onvoldoende ondersteunt of een kussen dat niet prettig ligt, kan uw nachtrust verstoren. Een goed bed behandelt geen angststoornis of chronische slapeloosheid, maar lichamelijk comfort kan wel helpen om rustiger te liggen.

Mijn advies

Slecht slapen kan uw dagelijks leven behoorlijk ontregelen. Dat weet ik uit de vele gesprekken die ik in de afgelopen 38 jaar met mensen over hun nachtrust heb gevoerd. Soms is medicatie tijdelijk nodig, maar ik zou altijd willen weten waardoor iemand slecht slaapt en wat er aan die oorzaak te doen is.

Mijn advies is daarom om bij aanhoudende slapeloosheid niet alleen naar een slaapmiddel te kijken, maar ook naar uw slaapgewoonten, lichamelijk comfort en eventuele medische of psychische klachten.

Heeft u vragen over uw matras, slaaphouding of slaapomgeving? U mag altijd vrijblijvend contact met mij opnemen. Ook wanneer u helemaal niets wilt kopen, denk ik graag met u mee.

Bronnen

De medische informatie in dit artikel is gebaseerd op de volgende Nederlandse informatiebronnen en richtlijnen:

  1. Thuisarts.nl – Ik ga slaappillen slikken. Informatie over tijdelijke werking, bijwerkingen, gewenning en verantwoord gebruik. Bron bekijken.
  2. Thuisarts.nl – Ik gebruik een kalmerings-middel. Uitleg over benzodiazepinen, kortdurend gebruik en risico's. Bron bekijken.
  3. Thuisarts.nl – Ik wil stoppen met slaappillen. Informatie over afhankelijkheid, ontwenningsklachten en begeleid afbouwen. Bron bekijken.
  4. Apotheek.nl (KNMP) – Temazepam en oxazepam. Geneesmiddelinformatie over werking, bijwerkingen, wisselwerkingen en verkeersdeelname. Temazepam en oxazepam.
  5. Farmacotherapeutisch Kompas – Benzodiazepine-agonisten. Farmacologische werking, tolerantie, afhankelijkheid en risico's bij ouderen. Bron bekijken.
  6. Farmacotherapeutisch Kompas – Slapeloosheid. Behandelrichtlijnen, kortdurend voorschrijven en niet-medicamenteuze behandeling. Bron bekijken.
  7. NHG-Standaard Slaapproblemen. Nederlands Huisartsen Genootschap; de professionele richtlijn waarop de adviezen over de behandeling van slaapproblemen mede zijn gebaseerd.
  8. Rijksoverheid – Mag ik deelnemen aan het verkeer als ik medicijnen heb gebruikt? Adviezen over rijvaardigheid en medicijngebruik. Bron bekijken.

De praktijkervaring in het artikel is afkomstig van Chris Nederhorst. Medische uitspraken zijn gebaseerd op de genoemde externe bronnen.

Medische toelichting: dit artikel biedt algemene informatie en vervangt geen persoonlijk advies van uw huisarts of apotheker. Verander uw medicatie niet zonder overleg met uw behandelaar.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de bekendste benzodiazepinen?

Temazepam, oxazepam, diazepam, lorazepam en lormetazepam behoren tot de bekendste benzodiazepinen. Temazepam en lormetazepam worden vooral als slaapmiddel gebruikt. Oxazepam wordt vaker voorgeschreven bij angst en spanning.

Wat zijn de nadelen van benzodiazepinen?

De belangrijkste nadelen zijn sufheid, geheugenproblemen, een verminderd reactievermogen en een verhoogd risico op vallen. Bij regelmatig gebruik kunnen ook gewenning en afhankelijkheid ontstaan. Het slaapbevorderende effect neemt vaak eerder af dan de bijwerkingen.

Hoe snel raakt u gewend aan een benzodiazepine?

Bij dagelijks gebruik kan het slaapbevorderende effect al binnen ongeveer twee weken afnemen. De snelheid waarmee afhankelijkheid ontstaat, verschilt per persoon en hangt onder andere af van de duur en het patroon van gebruik.

Mag ik autorijden als ik een benzodiazepine gebruik?

Niet altijd. Bij sommige middelen mag u een aantal uren na inname niet rijden, bij andere middelen aanzienlijk langer of helemaal niet tijdens het gebruik. Controleer het rijadvies voor uw specifieke medicijn en bespreek twijfel met uw apotheker.

Mag ik alcohol drinken met een benzodiazepine?

Nee, alcohol wordt tijdens het gebruik van benzodiazepinen afgeraden. Alcohol versterkt de versuffende werking en kan leiden tot gevaarlijke situaties, waaronder ernstige onderdrukking van de ademhaling.

Hoe stop ik met benzodiazepinen?

Gebruikt u benzodiazepinen al langere tijd, bespreek het stoppen dan eerst met uw huisarts of apotheker. Meestal wordt het medicijn geleidelijk afgebouwd volgens een persoonlijk plan. Plotseling stoppen na langdurig gebruik kan ernstige ontwenningsverschijnselen veroorzaken.

Over de auteur

Chris Nederhorst – Matrasontwerper en onafhankelijk specialist in koud- en traagschuim. 38 jaar vakkennis en ervaring in het beddenvak, waarvan 28 jaar als matrasproducent. Meer over Chris