Slaapfases: zo verloopt een slaapcyclus (en wat is REM-slaap?)

Chris NederhorstGeplaatst op Bijgewerkt op 16 min lezen

Tijdens een normale nacht doorloopt u ongeveer vier tot zes slaapcycli, die gemiddeld anderhalf uur duren. Een slaapcyclus loopt meestal van lichte slaap via diepe slaap naar REM-slaap, de fase waarin we vaak bijzonder levendig dromen. In het begin van de nacht krijgt u vooral veel diepe slaap, terwijl de REM-slaap tegen de ochtend steeds langer wordt.

Wanneer we het over goed slapen hebben, kijken we meestal als eerste naar het aantal uren dat we slapen. Acht uur wordt vaak gezien als de ideale nachtrust. Maar zo eenvoudig ligt het natuurlijk niet. U kunt acht uur in bed hebben gelegen en toch vermoeid wakker worden, terwijl u zich na een kortere nacht soms juist verrassend uitgerust voelt. Hoe kan dat? Dat heeft onder andere te maken met de kwaliteit en de opbouw van onze slaap.

Ik werk inmiddels 38 jaar in het beddenvak en heb in die tijd met ontzettend veel mensen gesproken over hun nachtrust. Wat mij daarbij steeds weer opvalt, is dat mensen meestal precies weten hoe laat ze naar bed zijn gegaan en wanneer ze weer opstonden, maar veel minder weten over wat er tijdens die uren daadwerkelijk gebeurt. En juist dat vind ik zo interessant.

Want slapen betekent beslist niet dat onze hersenen en ons lichaam acht uur lang in dezelfde ruststand staan. Integendeel, tijdens de nacht verandert er voortdurend iets. We slapen licht, zakken weg in een diepere slaap, beginnen te dromen en worden soms heel even wakker zonder dat we het ons de volgende ochtend herinneren. Dat proces herhaalt zich meerdere keren per nacht en noemen we de slaapcyclus.

Wat is een slaapcyclus?

Een slaapcyclus is de opeenvolging van verschillende slaapfases die we tijdens onze nachtrust doorlopen. Volgens de Hersenstichting bestaat een normale nacht uit ongeveer vijf slaapcycli van gemiddeld negentig minuten. In de praktijk zijn vier tot zes cycli heel gebruikelijk.

Dat betekent overigens niet dat u iedere negentig minuten precies dezelfde slaapfases doorloopt. De eerste slaapcyclus duurt vaak ongeveer 70 tot 100 minuten. Latere cycli kunnen langer duren, bijvoorbeeld 90 tot 120 minuten.

Ook de verdeling tussen lichte slaap, diepe slaap en REM-slaap verandert. Aan het begin van de nacht brengt u relatief veel tijd door in de diepe slaap. Naarmate de nacht vordert, worden die perioden korter en duren de perioden met REM-slaap juist langer.

Daarom is het niet zo verstandig om alleen naar de totale slaaptijd te kijken. De kwaliteit van een nacht heeft ook te maken met de mogelijkheid om voldoende aaneengesloten te slapen en de verschillende slaapfases op een natuurlijke manier te doorlopen.

Welke vier slaapfases zijn er?

We onderscheiden tegenwoordig vier slaapfases: N1, N2, N3 en REM. De eerste drie behoren tot de zogenaamde non-REM-slaap. De laatste is de REM-slaap, waarin onze hersenen opvallend actief zijn en vaak de meest levendige dromen ontstaan.

Vier slaapfases in een normale slaapcyclus: N1, lichte slaap N2, diepe slaap N3 en REM-slaap

Misschien heeft u weleens gelezen dat er vijf slaapfases bestaan. Dat is niet helemaal vreemd. Vroeger werden de diepste slaapfases afzonderlijk ingedeeld als fase 3 en fase 4. Tegenwoordig worden die samengevoegd tot N3. Daarom spreken slaaponderzoekers nu doorgaans van drie non-REM-fases en één REM-fase.

Slaapfase N1: het moment waarop u in slaap valt

De eerste slaapfase is de overgang van wakker zijn naar slapen. U wordt langzaam minder bewust van uw omgeving, de spieren ontspannen en de hersenactiviteit verandert. Deze fase duurt meestal maar enkele minuten.

Het bijzondere is dat iemand in deze fase nog gemakkelijk wakker wordt en soms zelfs denkt helemaal niet te hebben geslapen. Misschien herkent u het wel. U ligt heerlijk weg te dommelen en schrikt plotseling wakker doordat uw been of arm een onverwachte beweging maakt. Dat noemen we een slaapstuip of inslaapschok. Het is een normaal verschijnsel waar de meeste mensen zich geen zorgen over hoeven te maken.

Wanneer u niet wordt gestoord, gaat de slaap meestal vanzelf over in de volgende fase.

Slaapfase N2: de lichte slaap

In de tweede slaapfase slaapt u al duidelijk dieper. Uw hartslag en ademhaling worden rustiger, de lichaamstemperatuur daalt wat en de spieren ontspannen verder.

Ook verandert de activiteit van uw hersenen. Tijdens slaaponderzoek zijn in deze fase onder andere korte uitbarstingen van hersenactiviteit zichtbaar. Die worden slaapspoeltjes, of in het Engels sleep spindles, genoemd. Deze activiteit lijkt een rol te spelen bij de verwerking en het vastleggen van informatie en herinneringen.

N2 wordt vaak lichte slaap genoemd, maar laat u daardoor niet misleiden. Deze fase is beslist geen onbelangrijk tussendoortje. Sterker nog, bij volwassenen bestaat ongeveer de helft van de totale slaaptijd uit N2. Vooral later in de nacht brengen we relatief veel tijd in deze fase door.

Slaapfase N3: de diepe slaap

Dit is de slaapfase waar veel mensen het liefst zoveel mogelijk van zouden willen hebben. Tijdens de diepe slaap worden de hersengolven bijzonder langzaam. Daarom wordt deze fase ook wel slow-wave sleep genoemd. De hartslag en ademhaling zijn rustig en het lichaam is sterk ontspannen.

Wie tijdens deze fase wakker wordt, kan zich behoorlijk suf voelen en soms zelfs even niet goed weten waar hij is.

De diepe slaap is belangrijk voor lichamelijk herstel en verschillende processen in onze hersenen. Ook vindt tijdens deze fase een belangrijk deel van de afgifte van groeihormoon plaats. Daarnaast speelt diepe slaap een rol bij het verwerken en vasthouden van bepaalde herinneringen.

De meeste diepe slaap krijgen we tijdens de eerste helft van de nacht. Dat betekent niet dat u tegen de ochtend helemaal geen diepe slaap meer heeft, maar de perioden worden doorgaans korter.

Slaapfase REM: de droomslaap

Na de non-REM-slaap komen we in de REM-slaap terecht. En dat vind ik persoonlijk misschien wel het meest fascinerende onderdeel van onze nachtrust. Want terwijl het lichaam grotendeels ontspannen is, zijn onze hersenen tijdens de REM-slaap juist bijzonder actief. In deze fase kunnen we heel levendig dromen, soms met uitgebreide verhalen, emoties en situaties die werkelijk lijken.

De eerste REM-periode begint meestal ongeveer anderhalf uur nadat we in slaap zijn gevallen. De precieze timing verschilt. In de loop van de nacht worden de REM-perioden meestal langer. Vooral tegen de ochtend brengen we relatief veel tijd in de REM-slaap door.

Wat is REM-slaap precies?

REM is de afkorting van Rapid Eye Movement, letterlijk vertaald: snelle oogbewegingen. Die naam komt doordat onze ogen tijdens deze slaapfase snelle bewegingen kunnen maken onder de gesloten oogleden.

Maar er gebeurt nog veel meer. Onze hersenactiviteit lijkt tijdens de REM-slaap op sommige punten opvallend veel op de activiteit wanneer we wakker zijn. Tegelijkertijd zijn veel skeletspieren tijdelijk vrijwel volledig ontspannen. Dat wordt spieratonie genoemd. Het zorgt ervoor dat we de bewegingen die we in onze dromen maken normaal gesproken niet daadwerkelijk uitvoeren. Stel dat u droomt dat u ergens voor wegrent. Gelukkig begint u dan niet werkelijk door de slaapkamer te rennen.

De ademhalingsspieren blijven uiteraard functioneren. Ook kunnen de ademhaling, hartslag en bloeddruk tijdens de REM-slaap meer schommelen dan tijdens de diepe slaap.

Waarom is REM-slaap belangrijk?

REM-slaap speelt onder andere een rol bij geheugenprocessen, leren en de verwerking van emoties. De Hersenstichting beschrijft dat vooral tijdens de droomslaap herinneringen en de emoties die daaraan verbonden zijn verder kunnen worden verwerkt.

Dat betekent niet dat alle emotionele verwerking uitsluitend tijdens REM-slaap plaatsvindt. Ook de andere slaapfases dragen bij aan een gezond functioneren van onze hersenen. Daarom vind ik het belangrijk om niet één slaapfase als de enige waardevolle fase aan te wijzen. Onze slaap werkt juist doordat verschillende fases elkaar afwisselen.

Hoeveel REM-slaap is normaal?

Bij gezonde volwassenen bestaat gemiddeld ongeveer 20 tot 25 procent van de totale slaaptijd uit REM-slaap. Bij acht uur slaap komt dat neer op ongeveer anderhalf tot twee uur. Dat is een gemiddelde, geen hoeveelheid die u iedere nacht exact moet halen. De verdeling verandert onder andere met de leeftijd en kan van nacht tot nacht verschillen. Ook slaaptekort, medicijnen en alcohol kunnen invloed hebben op de REM-slaap.

En vergeet niet dat u niet alleen tijdens REM-slaap droomt. Ook tijdens andere slaapfases kunnen dromen voorkomen, al zijn ze tijdens REM-slaap vaak levendiger. Meer over dit bijzondere onderwerp leest u in De betekenis van dromen. Ook praten in je slaap kan in verschillende slaapfases voorkomen.

Soms kan iemand tijdens het wakker worden tijdelijk niet bewegen doordat de spierverslapping van de REM-slaap nog even aanhoudt. Daarover leest u meer in mijn artikel over slaapverlamming.

Hoeveel diepe slaap heeft u nodig?

De diepe slaap is belangrijk voor lichamelijk herstel en de kwaliteit van onze nachtrust. Bij gezonde jongere volwassenen kan ongeveer een vijfde van de totale slaaptijd uit diepe slaap bestaan. Naarmate we ouder worden, wordt dat aandeel doorgaans kleiner.

Er bestaat echter geen exact aantal minuten dat voor iedere persoon en iedere leeftijd noodzakelijk is. Daarom zou ik mij niet blindstaren op de vraag of u iedere nacht precies anderhalf uur diepe slaap heeft gehad. Bovendien is de hoeveelheid diepe slaap slechts één onderdeel van de slaapkwaliteit. Ook de totale slaapduur, de regelmaat en het aantal langdurige onderbrekingen spelen mee.

Wilt u weten hoeveel slaap voor uw leeftijd gebruikelijk is, lees dan ook mijn artikel Hoeveel slaap heeft u nodig?

Hoe ziet een normale nacht eruit?

Wanneer u het verloop van een normale nacht in een grafiek bekijkt, ziet u geen rechte lijn. De slaap gaat als het ware op en neer. U begint met lichte slaap, zakt vervolgens verder weg in de diepe slaap, keert terug naar lichtere slaap en komt uiteindelijk in de REM-slaap terecht. Daarna volgt opnieuw een cyclus.

Hypnogram van een nacht met lichte slaap, diepe slaap vooral vroeg in de nacht, langere REM-slaapperioden tegen de ochtend en korte momenten van wakker zijn

Een normale nacht bestaat niet uit identieke cycli. De verdeling van diepe slaap en REM-slaap verandert gedurende de nacht.

Maar dat gebeurt niet iedere keer precies op dezelfde manier. U kunt tussen slaapfases wisselen, een fase overslaan of kort wakker worden. En dat laatste is belangrijk om te weten.

Het is volkomen normaal om tijdens een nacht meerdere keren heel even wakker te worden. Dat betekent niet automatisch dat uw slaapcyclus volledig opnieuw begint of dat alle eerdere diepe slaap verloren is gegaan. Pas wanneer u regelmatig langere tijd wakker ligt, veel slaap verliest of overdag onvoldoende functioneert, kan dat een reden zijn om verder te kijken.

Wat vertelt uw slaaphorloge over de verschillende slaapfases?

Een gewoon slaaphorloge meet uw hersengolven niet en kan daardoor de slaapfases niet rechtstreeks vaststellen. De meeste apparaten gebruiken beweging, hartslag en soms aanvullende signalen om te schatten wanneer u slaapt en in welke fase u zich bevindt.

Steeds meer mensen slapen met een horloge of een andere slaaptracker. Ik begrijp die belangstelling heel goed. Het is natuurlijk interessant om de volgende ochtend een grafiek te bekijken waarop staat hoeveel diepe slaap en REM-slaap u heeft gehad. Maar ik wil daar graag een belangrijke kanttekening bij maken.

Smartwatch en telefoon op het nachtkastje naast het bed

Een gewoon slaaphorloge schat de slaapfases op basis van onder andere beweging en hartslag; het is geen medisch slaaponderzoek.

Een medisch slaaponderzoek werkt anders. Daarbij worden onder andere hersenactiviteit, oogbewegingen en spierspanning geregistreerd. Wetenschappelijke onderzoeken uit 2024 en 2025 laten zien dat commerciële slaaptrackers de totale slaaptijd redelijk kunnen inschatten, maar minder betrouwbaar zijn bij het onderscheiden van lichte slaap, diepe slaap en REM-slaap.

Wat betekent kernslaap op een slaaphorloge?

Kernslaap is geen afzonderlijk medisch erkende slaapfase naast N1, N2, N3 en REM. Sommige slaaptrackers gebruiken de term, en dat klinkt alsof het om een speciale, bijzonder belangrijke slaapfase gaat. Maar bij bepaalde apparaten is het simpelweg een benaming voor een deel van de lichtere non-REM-slaap, voornamelijk N2. Wanneer uw horloge veel kernslaap aangeeft, hoeft dat dus helemaal niet te betekenen dat u slecht heeft geslapen.

Moet u zich zorgen maken als uw horloge weinig diepe slaap aangeeft?

Nee, zeker niet op basis van één nacht. Ik hoor regelmatig dat mensen zich zorgen maken omdat hun horloge aangeeft dat ze maar twintig of dertig minuten diepe slaap hebben gehad. Maar wanneer de meting niet betrouwbaar genoeg is, kunt u daar ook geen harde conclusie aan verbinden.

Thuisarts raadt bij slaapproblemen zelfs af om een smartwatch te gebruiken: die meet uw slaap niet betrouwbaar en kan u juist onrustig maken. Ik vind dat een verstandig advies. Want wanneer u iedere ochtend eerst een apparaat nodig heeft om te bepalen of u goed heeft geslapen, kan die bezorgdheid uiteindelijk meer kwaad dan goed doen.

Kijk liever hoe u zich voelt, hoe regelmatig u slaapt en of u overdag voldoende energie heeft. Een horloge kan interessant zijn om gewoonten over langere tijd te bekijken, maar het stelt geen slaapstoornis vast.

Wat beïnvloedt uw slaapfases?

Onze slaap wordt door veel verschillende factoren beïnvloed. Leeftijd speelt een belangrijke rol. Jonge kinderen hebben een andere verdeling van slaapfases dan volwassenen. En naarmate we ouder worden, krijgen we gemiddeld minder diepe slaap en worden we gemakkelijker wakker.

Ook onze gewoonten maken verschil. Alcohol kan bijvoorbeeld de REM-slaap verstoren. Uit een wetenschappelijk overzicht van 27 onderzoeken blijkt dat alcohol de eerste REM-slaap kan vertragen en de totale REM-slaap kan verminderen. Dat effect werd zelfs bij relatief lage hoeveelheden alcohol gevonden.

Cafeïne kan het inslapen bemoeilijken en de slaap verstoren. Ook medicijnen en bepaalde slaapstoornissen, zoals slaapapneu, kunnen invloed hebben op het verloop van de nacht. Meer over alcohol en cafeïne leest u in Slecht slapen door stimulerende middelen.

Wanneer u langere tijd te weinig slaapt, kan het lichaam tijdens een volgende nacht bepaalde slaapfases gedeeltelijk inhalen. Dat wordt vaak inhaalslaap genoemd. Maar structureel slaaptekort is daarmee natuurlijk niet opgelost.

En wat doet uw matras met de slaapfases?

Dit is natuurlijk een onderwerp waar ik vanuit mijn werk veel mee te maken heb. Wanneer iemand voortdurend wakker wordt omdat het matras te hard is bij de schouders, te weinig ondersteuning geeft of veel te warm aanvoelt, kan dat de nachtrust verstoren.

Dat betekent echter niet dat een bepaald koudschuim-, traagschuim- of latexmatras automatisch meer REM-slaap of diepe slaap oplevert. Daarvoor is de slaap veel te ingewikkeld. Maar een matras waarop u ontspannen ligt, gemakkelijk kunt draaien en niet voortdurend wordt gehinderd door druk of warmte, kan wel bijdragen aan een prettiger slaapomgeving. En juist dat vind ik zo belangrijk.

De vraag die ik mensen vaak zou willen stellen is niet alleen hoeveel uur ze slapen, maar ook hoeveel rust ze verliezen doordat ze 's nachts steeds opnieuw wakker worden.

Wakker worden tijdens de diepe slaap

Misschien heeft u het weleens meegemaakt: de wekker gaat en u voelt zich alsof u midden in de nacht uit een bijzonder diepe slaap bent gehaald. U bent suf, voelt zich zwaar en heeft moeite om helder na te denken. Dat kan samenhangen met wakker worden tijdens de diepe slaap. Dit tijdelijke verschijnsel wordt slaapinertie genoemd. Het kan enige tijd duren voordat u volledig alert bent.

Maar ik zou niet proberen om met een zogenaamde slaapcalculator precies uit te rekenen wanneer u moet wakker worden. Die calculators gaan meestal uit van cycli van exact negentig minuten, terwijl de werkelijke lengte per persoon en per nacht verschilt. Ook een slimme wekker weet niet altijd nauwkeurig in welke slaapfase u zich bevindt.

Een regelmatig slaapritme en voldoende totale slaaptijd zijn daarom veel verstandiger uitgangspunten dan proberen op de minuut nauwkeurig een slaapcyclus af te ronden.

Kunt u uw slaapcyclus verbeteren?

U kunt niet bewust bepalen wanneer uw diepe slaap begint of hoelang uw volgende REM-periode duurt. Gelukkig hoeft dat ook niet. Ons lichaam regelt dit grotendeels vanzelf. Wat u wel kunt doen, is zorgen voor omstandigheden waarin uw slaap zo weinig mogelijk wordt verstoord:

  • Probeer iedere dag ongeveer op hetzelfde tijdstip op te staan.
  • Zorg overdag voor voldoende daglicht en beweging en bouw de avond rustig af.
  • Vermijd cafeïne in de laatste uren voor bedtijd en gebruik alcohol niet als slaapmiddel.
  • Zorg voor een prettige slaapkamer waarin het donker en rustig is en u het niet te warm heeft.

En uiteraard vind ik ook goed slaapgereedschap belangrijk: een passend matras, een geschikt hoofdkussen en een dekbed waaronder u het comfortabel heeft. Maar verwacht niet dat één verandering uw slaapfases precies volgens een ideaal schema laat verlopen.

Bij aanhoudende vermoeidheid, veelvuldig wakker worden, luid snurken met ademstops of langdurige slapeloosheid is het verstandig om de oorzaak met uw huisarts te bespreken.

Meer praktische adviezen vindt u in Tips om beter te slapen.

Mijn advies na 38 jaar in het beddenvak

Ik vind het fascinerend hoeveel er tijdens onze slaap gebeurt zonder dat we ons daarvan bewust zijn. Terwijl we rustig in bed liggen, doorlopen onze hersenen steeds opnieuw verschillende slaapfases. We slapen licht, zakken weg in diepe slaap en dromen soms de meest bijzondere dingen. En dat gebeurt allemaal vanzelf.

Toch zie ik steeds vaker dat mensen zich druk maken over de cijfers van hun slaaphorloge. Ze hebben acht uur geslapen, maar maken zich zorgen omdat de grafiek aangeeft dat ze te weinig diepe slaap hebben gehad. Ik zou daar voorzichtig mee zijn.

Natuurlijk is slaapkwaliteit belangrijk. Misschien zelfs wel belangrijker dan uitsluitend het aantal uren dat u in bed doorbrengt. Maar niet iedere korte onderbreking is een probleem en ook niet iedere nacht hoeft exact hetzelfde te verlopen.

Wat mij betreft is het veel belangrijker dat u over het algemeen prettig slaapt, voldoende rust krijgt en overdag goed kunt functioneren. En wanneer uw slaap regelmatig wordt onderbroken door lichamelijk ongemak, warmte, pijn of een ander probleem, dan is het verstandig om daar iets aan te doen. Maar probeert u vooral niet iedere slaapfase tot op de minuut onder controle te krijgen.

Een goede nachtrust is geen wedstrijd om zoveel mogelijk diepe slaap of REM-slaap te verzamelen. Het gaat erom dat uw lichaam de gelegenheid krijgt om op een natuurlijke manier te slapen en te herstellen. En dat is uiteindelijk wat ik iedere lezer van matras.info gun.

Bronnen en verdere informatie

Dit artikel is gebaseerd op onafhankelijke wetenschappelijke en medische informatie, aangevuld met mijn praktijkervaring op het gebied van slaapcomfort. De genoemde percentages zijn gemiddelden voor volwassenen en geen persoonlijke medische normen.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt een slaapcyclus?

Een slaapcyclus duurt gemiddeld ongeveer negentig minuten, maar de lengte kan variëren. De eerste cyclus is vaak wat korter en latere cycli kunnen langer duren. Tijdens een normale nacht doorlopen we meestal vier tot zes slaapcycli.

Wat is het verschil tussen REM-slaap en diepe slaap?

Diepe slaap is de non-REM-fase N3, waarin de hersenactiviteit langzaam is en lichamelijke herstelprocessen een belangrijke rol spelen. Tijdens REM-slaap zijn de hersenen juist relatief actief en dromen we vaak levendig. Beide slaapfases zijn belangrijk en vervullen verschillende functies.

Welke slaapfase is het belangrijkst?

Er is niet één slaapfase die alle andere overbodig maakt. Diepe slaap, REM-slaap en lichte slaap dragen op verschillende manieren bij aan herstel, geheugen en het functioneren van onze hersenen. Het natuurlijke samenspel tussen de fases is belangrijker dan het maximaliseren van één afzonderlijke fase.

Hoe lang duurt diepe slaap per nacht?

Bij gezonde jongere volwassenen bestaat gemiddeld ongeveer een vijfde van de slaap uit diepe slaap, maar er is veel individuele variatie. Met het ouder worden neemt dit aandeel meestal af. De gegevens van een gewoon slaaphorloge zijn niet nauwkeurig genoeg om op basis van één nacht een tekort vast te stellen.

Wat is kernslaap?

Kernslaap is een term die sommige slaaptrackers gebruiken voor een deel van de lichte slaap, voornamelijk N2. Het is geen afzonderlijke medisch erkende slaapfase. De officiële indeling bestaat uit N1, N2, N3 en REM.

Droomt u alleen tijdens de REM-slaap?

Nee, dromen kunnen tijdens verschillende slaapfases voorkomen. De meest levendige en verhalende dromen komen vaak tijdens REM-slaap voor. Wanneer u tijdens zo'n droom wakker wordt, kunt u zich deze meestal gemakkelijker herinneren.

Over de auteur

Chris Nederhorst – Matrasontwerper en onafhankelijk specialist in koud- en traagschuim. 38 jaar vakkennis en ervaring in het beddenvak, waarvan 28 jaar als matrasproducent. Meer over Chris