Magnetische straling en slapen: wat is de invloed?

Kan elektromagnetische straling invloed hebben op onze nachtrust? Ik krijg die vraag al jaren. Zelf denk ik dat sommige mensen gevoeliger zijn voor hun slaapomgeving dan anderen, en ik neem hun ervaringen serieus. In mijn werk heb ik veel mensen gesproken die vertellen dat zij slechter slapen, onrustiger zijn of meer spanning in hun spieren voelen wanneer zij in de buurt van bepaalde elektrische apparaten of op een matras met metalen veren slapen.

Ik kan niet bewijzen dat elektromagnetische velden bij normale blootstelling die klachten veroorzaken. De wetenschap heeft zo'n verband tot nu toe niet overtuigend aangetoond. Maar ik vind het ook te gemakkelijk om de ervaringen van al die mensen achteloos terzijde te schuiven. Hun slechte nachtrust en hun klachten zijn immers echt. Waar die precies vandaan komen, is een andere vraag.

Je ruikt elektromagnetische velden niet, je ziet ze niet en onder normale omstandigheden voel je ze meestal ook niet rechtstreeks. Toch bestaan ze. En ik denk zelf dat ze bij een deel van de gevoelige slapers meer invloed op de nachtrust kunnen hebben dan we nu weten.

Mijn persoonlijke voorkeur is daarom een rustige slaapkamer, met zo weinig mogelijk onnodige elektrische apparatuur rondom het bed. Niet omdat ik kan aantonen dat ieder apparaat slecht voor je is, maar omdat ik vind dat je tijdens je slaap zo min mogelijk verstoringen wilt hebben.

In dit artikel leg ik uit wat ik in de praktijk tegenkom, wat we over elektromagnetische velden weten en wat u zelf kunt doen.

Elektromagnetische velden: wat bedoelen we eigenlijk?

Elektriciteit en elektromagnetische velden worden nogal eens op één hoop gegooid. Toch is er verschil tussen elektrische velden rond bekabeling, magnetische velden bij wisselstroom, radiogolven van draadloze apparaten en statische elektriciteit. Zelfs zichtbaar licht is een vorm van elektromagnetische straling.

Dat onderscheid is belangrijk. Een metalen bedveer, een elektrische deken en het blauwe licht van een telefoon zijn niet drie keer hetzelfde verschijnsel. En dat we een veld niet kunnen zien, ruiken of voelen, zegt op zichzelf niets over de vraag of het gevaarlijk is. Daarvoor moeten we kijken naar het soort veld, de sterkte en de blootstelling.

Mijn standpunt is niet dat iedere vorm van straling schadelijk is. Wel vind ik dat we de nachtrust van mensen die zeggen ergens gevoelig voor te zijn, serieus moeten nemen. In mijn optiek kan hun slaapomgeving een grotere rol spelen dan we soms denken.

Wat ik in de praktijk hoor van gevoelige slapers

Ik ben sinds 1988 actief in het beddenvak en ontwikkel en produceer sinds 1998 matrassen. In al die jaren heb ik met heel veel mensen over slapen gesproken. Daarbij kom ik geregeld mensen tegen die zichzelf gevoelig noemen voor elektrische of elektromagnetische velden.

Sommigen vertellen dat ze onrustig slapen met elektrische apparaten vlak bij hun hoofd. Anderen geven aan dat ze op een bed met stalen veren meer spierspanning of nachtelijke krampen ervaren, terwijl ze zich op een ander matras rustiger voelen.

Ik heb ook mensen ontmoet die hun slaapkamer bewust vrijwel helemaal vrijhouden van elektronica en zeggen dat zij daardoor beter slapen.

Dat zijn geen uitkomsten van een gecontroleerd onderzoek. Ik heb bij deze mensen niet gemeten welke velden aanwezig waren, en er kunnen andere factoren meespelen: de hardheid van het matras, de temperatuur, spanning of gewoon een andere slaapomgeving.

Maar als iemand mij vertelt dat hij ergens werkelijk last van heeft, neem ik dat serieus.

In mijn optiek hebben elektromagnetische velden bij sommige gevoelige mensen werkelijk invloed op de nachtrust, en mogelijk ook op de verhoogde spierspanning waarover zij mij vertellen.

Dat is een overtuiging die uit mijn praktijkervaring is gegroeid. Ik kan er geen wetenschappelijk bewezen oorzaak van maken, en dat zou ik ook niet eerlijk vinden. Maar het is wel hoe ik er persoonlijk tegenaan kijk.

Wat zegt de wetenschap over gevoeligheid voor straling?

Er bestaat een term voor mensen die klachten in verband brengen met elektromagnetische velden: elektrogevoeligheid, ook wel elektromagnetische overgevoeligheid genoemd.

Mensen beschrijven onder meer vermoeidheid, hoofdpijn, hartkloppingen, concentratieproblemen en slecht slapen.

De Wereldgezondheidsorganisatie erkent dat deze klachten echt zijn en voor betrokkenen zwaar kunnen zijn. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek waarbij deelnemers niet weten of een elektromagnetisch veld aan- of uitstaat, doorgaans geen betrouwbaar verband tussen blootstelling en de klachten.

Een groot overzicht van experimentele onderzoeken uit 2024 vond eveneens geen overtuigend effect van gewone radiofrequente blootstelling op gerapporteerde slaapklachten.

Dat betekent niet dat iemand zijn klachten verzint. Het betekent wel dat we de oorzaak niet als bewezen mogen aanwijzen. Ook gaat dat onderzoek niet over iedere denkbare veldsterkte of elke mogelijke omstandigheid.

Ik vind het belangrijk om die nuance te houden, zeker bij een onderwerp dat mensen zo persoonlijk kan raken.

Pocketveringmatrassen, binnenvering en metaal in bed

In pocketveringmatrassen zitten afzonderlijke stalen veren die in textielzakjes zijn verpakt. Een binnenveringmatras bevat eveneens metaal. Er zijn ook spiraalbodems en metalen bedframes.

Metaal kan een magnetisch veld in zijn directe omgeving beïnvloeden. Maar een stalen veer zonder stroomvoorziening is geen elektrisch apparaat dat voortdurend zelf elektromagnetische straling uitzendt.

Ook is niet bewezen dat de wrijving tussen pocketveren en hun zakjes een matras gevaarlijk magnetisch maakt of nachtelijke spierkrampen veroorzaakt.

Toch begrijp ik dat iemand die zich prettiger voelt bij een bed zonder metaal daarvoor kiest.

Zelf heb ik, mede door mijn werk met schuimmatrassen, een voorkeur voor een doordachte matrasopbouw zonder stalen veren. Ik vind de gelijkmatige ondersteuning, de mogelijkheden voor comfortzones en het gebruik van verschillende schuimlagen grote voordelen.

Een voorkeur voor een metaalvrij matras hoeft wat mij betreft niet uitsluitend op stralingsargumenten te rusten.

Een ervaring die mij is bijgebleven

In het oorspronkelijke artikel vertelde Vrony van der Weij over een vakantie waarop zij op een binnenveringmatras sliep.

Ze beschreef hartkloppingen, extreme vermoeidheid en een oplopende hartslag. Nadat de verende constructie was verwijderd, ervoer zij naar eigen zeggen weer meer rust en daalde haar hartslag.

Ik begrijp heel goed dat zo'n ervaring indruk maakt. Ook ik heb meer van dit soort verhalen gehoord.

Maar zonder metingen en zonder vergelijking onder gecontroleerde omstandigheden weten we niet of het metaal de oorzaak was. Een andere ondersteuning of een verandering in spanning of slaapomstandigheden kan eveneens invloed hebben gehad.

Voor mij zit de waarde van zo'n verhaal vooral hierin: luister naar wat iemand ervaart en onderzoek zorgvuldig wat er in zijn slaapomgeving veranderd kan worden.

Elektrische apparaten en de slaapkamer

Bij waterbedden, elektrisch verstelbare bedden, opladers, wekkers en elektrische dekens kunnen elektrische of magnetische velden ontstaan wanneer bepaalde onderdelen onder spanning staan of stroom gebruiken.

Hoe sterk die velden zijn, hangt af van het apparaat, het gebruik en de afstand.

Dat is iets anders dan beweren dat ieder apparaat naast het bed uw gezondheid schaadt. Voor gewone blootstelling onder de geldende limieten is geen overtuigend bewijs dat die de genoemde slaapklachten veroorzaakt.

Zelf houd ik niet van een slaapkamer vol apparaten. Een telefoon die steeds oplicht, meldingen geeft of uitnodigt om nog even te kijken, verstoort de rust al zonder dat we het over elektromagnetische velden hoeven te hebben.

Een oplader kan meestal best wat verder van het hoofdkussen liggen. En wat niet nodig is, mag wat mij betreft uit.

Meer achtergrond vindt u in mijn artikel over elektrosmog en slapen.

Melatonine: wat weten we wel zeker?

Hand die de structuurformule van melatonine op een bord schrijft

Melatonine is een hormoon dat ons dag- en nachtritme helpt regelen. Vooral licht en donker spelen een belangrijke rol bij de aanmaak ervan.

Fel licht in de avond, en met name licht met een relatief groot blauw aandeel, kan die aanmaak remmen en het inslapen bemoeilijken.

Dat is goed onderzocht. Daarom raad ik aan om de slaapkamer 's avonds rustig en niet te fel te verlichten en niet tot het laatste moment naar een helder scherm te kijken.

Het is echter niet hetzelfde als de bewering dat de elektromagnetische velden van een matrasveer, oplader of elektrische bedbodem automatisch de melatonineproductie verstoren. Voor die conclusie is onvoldoende bewijs.

Licht van een scherm en de andere elektromagnetische velden rondom een apparaat moeten we dus niet met elkaar verwarren.

Stel in bed dat 's avonds op een telefoon kijkt: avondlicht en beeldschermen beïnvloeden het slaapritme

Elektrische dekens: warmte en veiligheid

Een elektrische deken kan voor iemand die het snel koud heeft een uitkomst zijn. Warmte kan helpen om ontspannen naar bed te gaan.

Maar er worden ook al jaren allerlei gezondheidsrisico's aan elektrische dekens toegeschreven, waaronder kanker en problemen tijdens de zwangerschap.

Ik zou voorzichtig zijn met zulke stellige beweringen. De beschikbare onderzoeken geven geen basis om te zeggen dat een goedgekeurde elektrische deken bij normaal gebruik zulke ziekten veroorzaakt.

Wel is veilig gebruik belangrijk: controleer de staat van de deken, volg de gebruiksaanwijzing en gebruik geen beschadigde bedrading of een oude, versleten deken.

Wie liever geen elektrisch apparaat in bed heeft, kan het bed vooraf verwarmen volgens de instructies en daarna de deken uitschakelen, of kiezen voor een niet-elektrische oplossing.

Dat is een persoonlijke keuze; geen noodzakelijke medische maatregel tegen straling.

Statische elektriciteit is iets anders

U kent het vast: u trekt een trui uit en hoort een knetterend geluid, of u krijgt een klein schokje als u iets aanraakt.

Dat is statische elektriciteit. Bij wrijving tussen materialen kunnen elektrische ladingen ontstaan en zich weer ontladen.

Vooral synthetische stoffen en droge lucht kunnen daaraan bijdragen. Een matrastijk van katoen of lyocell kan voor sommige mensen daarom prettiger aanvoelen dan bepaalde synthetische stoffen.

Dat heeft ook met het slaapklimaat en vochtgedrag van het textiel te maken.

Maar statische elektriciteit is niet hetzelfde als een voortdurend schadelijk magnetisch veld.

Ook is niet aangetoond dat stalen veren in een matras het lichaam 's nachts zo opladen dat het daardoor slechter slaapt. Die uitleg uit oudere artikelen vind ik te stellig.

Mijn persoonlijke voorkeur voor natuurlijke, prettig aanvoelende matrastijken blijft desondanks bestaan.

Een matras moet niet alleen goed ondersteunen; de materialen waarmee u iedere nacht in aanraking komt, moeten ook prettig zijn.

Het magnetische noorden en slapen

Het aardmagnetisch veld is bijzonder. Veel dieren gebruiken informatie uit dat veld om zich te oriënteren.

Denk aan bepaalde trekvogels en andere diersoorten. Er is zelfs onderzoek gedaan naar de vraag of runderen zich in een noord-zuidrichting opstellen. Sommige studies zagen aanwijzingen daarvoor, andere konden het resultaat niet goed bevestigen.

Dat vind ik interessante materie, ook omdat we nog niet alles weten over de manier waarop dieren zulke signalen waarnemen.

Maar er is geen overtuigend bewijs dat mensen beter slapen wanneer hun hoofd naar het noorden wijst of dat hun eigen 'energievelden' dan in evenwicht komen.

Als u nieuwsgierig bent, kunt u de richting van uw bed natuurlijk eens veranderen wanneer dat gemakkelijk kan.

Let dan op hoe u slaapt, maar houd er rekening mee dat verwachting en andere veranderingen kunnen meespelen. Ik zou er niet speciaal een hele slaapkamer voor verbouwen.

Meer hierover schreef ik in Kan de richting waarin je slaapt de gezondheid verbeteren?.

Wat hebben ruimtevaarders met magnetische velden te maken?

In oudere verhalen over dit onderwerp wordt nogal eens verwezen naar Russische kosmonauten in ruimtestation Mir.

Volgens zo'n verhaal zouden zij ziek zijn geworden door het ontbreken van het aardmagnetisch veld, waarna een nagebootst magnetisch noorden het probleem oploste.

Voor die precieze geschiedenis heb ik geen betrouwbare onderbouwing kunnen vinden.

Ruimtevaartonderzoek laat wel degelijk zien dat een langdurig verblijf in de ruimte invloed heeft op onder andere spieren, botten en het evenwichtsgevoel. Daarin speelt vooral de gewichtloosheid een grote, goed aangetoonde rol.

Het aardmagnetisch veld blijft een interessant onderzoeksonderwerp. Maar het verhaal over Mir kunnen we niet gebruiken als bewijs dat slapen met stalen veren ongezond is.

Wat kunt u zelf doen voor een rustigere slaapkamer?

Ik zou vooral beginnen met eenvoudige maatregelen die niets of weinig kosten.

Zorg dat uw matras goed ondersteunt, houd de slaapkamer donker en voldoende koel, beperk fel licht en schermgebruik vlak voor het slapen en zet apparaten die u niet nodig heeft uit.

Leg de telefoon niet naast uw hoofd als dat niet hoeft en kijk of u rustiger slaapt wanneer u minder elektrische apparatuur rond uw bed heeft.

Wie een matras zonder staal prettiger vindt, kan daar gerust voor kiezen. Maar koop niet uit angst dure afschermproducten waarvan de werking onduidelijk is.

En heeft u regelmatig spierkrampen, hartkloppingen, aanhoudende vermoeidheid of ernstige slaapproblemen, bespreek dat dan met uw huisarts. Er kunnen behandelbare oorzaken zijn die niet met elektromagnetische velden te maken hebben.

Veelgestelde vragen over magnetische straling en slapen

Kan elektromagnetische straling de nachtrust verstoren?

Sterke elektromagnetische velden kunnen biologische effecten hebben. Voor alledaagse blootstelling onder de geldende limieten is echter geen overtuigend bewijs dat die slapeloosheid of een verhoogde spierspanning veroorzaakt. Sommige mensen ervaren wel klachten die zij aan zulke velden toeschrijven. Die klachten verdienen serieuze aandacht.

Is een pocketveringmatras ongezond door de stalen veren?

Daar is geen betrouwbaar bewijs voor. Een pocketveringmatras bevat metaal, maar de veren zenden niet uit zichzelf voortdurend elektromagnetische straling uit. Het matras kan wel om andere redenen minder goed bij iemand passen, bijvoorbeeld door stevigheid, drukverdeling of ventilatie.

Is een matras zonder metaal beter voor gevoelige slapers?

Een matras zonder staal kan een prima persoonlijke voorkeur zijn. Ik heb mensen gesproken die zich op zo'n matras rustiger voelen. Dat is een ervaring, maar geen bewijs dat het weglaten van staal de elektromagnetische blootstelling vermindert of de klachten veroorzaakt dan wel oplost.

Helpt het om met uw hoofd naar het noorden te slapen?

Dat is niet overtuigend aangetoond. Sommige dieren oriënteren zich op het aardmagnetisch veld, maar daaruit volgt niet dat de mens beter slaapt met het hoofd naar het noorden.

Wat is verstandiger: apparaten uit de slaapkamer halen of een stralingswerend product kopen?

Begin met simpele maatregelen die de slaapkamer rustiger maken: minder licht, minder meldingen en onnodige apparaten uitschakelen. Er is geen reden om zonder goede onderbouwing dure producten tegen 'elektrosmog' aan te schaffen.

Mijn conclusie: ik blijf goed luisteren naar de ervaringen van mensen

Na 38 jaar in het beddenvak vind ik dat een goede nachtrust uit meer bestaat dan alleen een goed matras. Het gaat ook om de ondersteuning, de temperatuur, het beddengoed en de rust in de slaapkamer.

En naar mijn persoonlijke overtuiging moeten we de ervaringen van mensen die zeggen gevoelig te zijn voor elektromagnetische velden serieus blijven nemen.

Ik heb er in de praktijk te veel ontmoet om hun klachten zomaar weg te wuiven.

Sommige mensen vertellen mij heel concreet dat zij op een bed zonder metalen veren of met minder elektrische apparatuur in de slaapkamer rustiger slapen en minder spierspanning voelen.

Ik geloof dat zij die verbetering werkelijk ervaren. Of elektromagnetische velden de oorzaak zijn, kan ik daarmee niet aantonen. Dat verschil wil ik eerlijk blijven benoemen.

Wat mij betreft hoeft iemand niet te wachten tot iedere vraag wetenschappelijk is beantwoord om eenvoudige keuzes voor zijn slaapcomfort te maken.

Wilt u liever geen staal in uw matras of geen onnodige elektrische apparatuur naast uw bed, dan vind ik dat een begrijpelijke keuze.

Zolang we daarbij geen onbewezen gezondheidsclaims als feiten presenteren, kunnen ervaring en wetenschap prima naast elkaar bestaan.

Ik blijf dit onderwerp met belangstelling volgen. Niet omdat ik alle antwoorden heb, maar juist omdat slapen me na al die jaren nog altijd blijft boeien.

Bronnen en verdere informatie

Ik ben geen arts of stralingsonderzoeker; waar het om gezondheidsclaims gaat, maak ik onderscheid tussen mijn ervaringen, persoonlijke overtuiging en wetenschappelijk onderzoek.