Chris NederhorstBij fibromyalgie kunnen pijn, stijfheid en vermoeidheid de nachtrust behoorlijk verstoren. Een passend matras kan het slapen comfortabeler maken, maar juist bij deze aandoening komt de keuze heel nauw.
Voor de meeste mensen is naar bed gaan een prettig moment. Even liggen, ontspannen en bijkomen van de dag. Maar wanneer u fibromyalgie heeft, kan dat heel anders zijn.
Uw schouders doen pijn, uw heupen zijn gevoelig en soms lijkt iedere houding na een tijdje oncomfortabel te worden. U draait zich om, zoekt opnieuw een prettige houding en hoopt dat u eindelijk in slaap valt. En wanneer dat lukt, wordt u misschien een paar uur later alweer wakker.
Wat ik bijzonder vervelend vind aan fibromyalgie, is dat juist de mensen die zo veel behoefte hebben aan een goede nachtrust, vaak zoveel moeite hebben om die rust te vinden.
In mijn 38 jaar in het beddenvak, waarvan 28 jaar als matrasproducent, heb ik veel mensen gesproken die door lichamelijke klachten slecht slapen. Daaronder waren ook mensen met fibromyalgie. Hun ervaringen hebben mij veel geleerd over de invloed van drukverdeling, matrasstevigheid en ondersteuning op het slaapcomfort.
Een matras kan fibromyalgie natuurlijk niet genezen. Dat zou ik ook nooit willen suggereren. Maar het kan wel degelijk verschil maken wanneer iemand minder druk op gevoelige lichaamsdelen ervaart en daardoor prettiger kan liggen.
En juist daar wil ik in dit artikel wat uitgebreider op ingaan.
Wat is fibromyalgie eigenlijk?
Fibromyalgie is een chronische aandoening waarbij mensen langdurig pijn ervaren op verschillende plaatsen in het lichaam. De pijn wordt vaak gevoeld in spieren en gewrichten, maar kan ook voorkomen in de rug, nek, schouders, armen, heupen en benen.
De klachten verschillen sterk per persoon.
De een heeft vooral last van spierpijn en stijfheid, terwijl de ander daarnaast te maken krijgt met ernstige vermoeidheid, slaapproblemen, hoofdpijn of concentratieproblemen.
Ook buikklachten, prikkelbaarheid, somberheid en een verhoogde gevoeligheid voor prikkels komen voor.
De pijn kan zeurend, stekend, branderig of kloppend aanvoelen. Soms verplaatst deze zich en zijn de klachten de ene dag veel erger dan de andere.
Fibromyalgie komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, maar kan op verschillende leeftijden voorkomen.
Over de precieze oorzaak is nog niet alles bekend. Onderzoekers denken dat de manier waarop het zenuwstelsel pijnsignalen verwerkt een belangrijke rol speelt.
Bij mensen met fibromyalgie lijkt die pijnverwerking gevoeliger te zijn afgesteld. Prikkels die iemand anders nauwelijks opmerkt, kunnen daardoor als pijnlijk worden ervaren.
Het bijzondere is dat er bij fibromyalgie meestal geen ontsteking of beschadiging van spieren en gewrichten te vinden is die de pijn verklaart.
Dat maakt de pijn niet minder werkelijk. Het betekent vooral dat de oorzaak ingewikkelder is dan een beschadigde spier of een ontstoken gewricht.
Fibromyalgie is dan ook een aandoening waarbij goede begeleiding en begrip belangrijk zijn.
Waarom slapen mensen met fibromyalgie vaak zo slecht?
Slaapproblemen komen bijzonder veel voor bij fibromyalgie.
Sommige mensen hebben moeite met inslapen, anderen worden gedurende de nacht regelmatig wakker. Ook komt het voor dat iemand voldoende uren in bed ligt, maar toch het gevoel heeft nauwelijks te zijn uitgerust.
Dat laatste hoor ik regelmatig terug in gesprekken over slaapklachten.
Mensen vertellen dan dat ze 's morgens al moe wakker worden, terwijl de dag eigenlijk nog moet beginnen.
Pijn kan daarbij een belangrijke rol spelen.
Wanneer een schouder of heup voortdurend gevoelig is, wordt het lastig om langere tijd in dezelfde houding te blijven liggen. U probeert dan onbewust de druk te verminderen door van houding te veranderen.
Maar ook omdraaien kan pijnlijk zijn.
Daar komt bij dat slecht slapen de gevoeligheid voor pijn kan versterken. Daardoor kan een vervelende wisselwerking ontstaan: de pijn verstoort de nachtrust en door die slechte nachtrust kunnen de pijnklachten de volgende dag nog nadrukkelijker aanwezig zijn.
Het is niet altijd duidelijk wat precies de eerste oorzaak is. Pijn en slaap beïnvloeden elkaar voortdurend.
Juist daarom vind ik het belangrijk om te kijken welke omstandigheden we tijdens het slapen kunnen verbeteren.
Een prettig slaapklimaat, voldoende ondersteuning en zo min mogelijk onnodige druk op gevoelige lichaamsdelen kunnen daarbij helpen.
Wat ik heb geleerd van mensen met fibromyalgie
Jaren geleden heb ik de toenmalige hoofdredactrice van het magazine van de fibromyalgievereniging FES geholpen bij het vinden van een geschikt matras.
Dat contact heeft ervoor gezorgd dat ik met veel meer mensen met fibromyalgie in gesprek kwam.
Ik vond die gesprekken bijzonder leerzaam.
Wat mij vooral opviel, was hoe verschillend mensen op matrassen reageren.
De ene persoon kon nauwelijks op een stevig matras liggen vanwege de druk op schouders en heupen. Een ander had juist moeite met een te zacht matras, omdat het omdraaien daardoor veel energie kostte.
Sommige mensen hadden vooral behoefte aan een zachter ligoppervlak. Bij anderen bleek dat een betere ondersteuning, gecombineerd met voldoende drukverlaging, prettiger werkte.
En wat ik misschien nog wel het interessantst vond: zelfs mensen met ongeveer hetzelfde lichaamsgewicht konden heel verschillende voorkeuren hebben.
Dat heeft mij opnieuw duidelijk gemaakt hoe belangrijk het is om niet zomaar een matras aan te bevelen op basis van alleen een aandoening.
Bij fibromyalgie komt daar nog iets bij. Iemand kan vandaag op een bepaalde plek bijzonder gevoelig zijn, terwijl die pijn morgen ergens anders zit.
Een matras moet daarom niet alleen comfortabel zijn wanneer iemand erop gaat liggen, maar ook gedurende de nacht voldoende ondersteuning en drukverdeling blijven bieden.
Waarom ik bij fibromyalgie vaak aan traagschuim denk
Hoewel hoogwaardig koudschuim mijn favoriete materiaal is om matrassen van te maken, kijk ik bij mensen met fibromyalgie vaak ook nadrukkelijk naar traagschuim.
En dat heeft een goede reden.
Traagschuim, ook wel visco-elastisch schuim genoemd, heeft bijzondere drukverlagende eigenschappen.
Wanneer u op traagschuim gaat liggen, vormt het materiaal zich onder invloed van druk en, afhankelijk van de schuimkwaliteit, lichaamswarmte naar de contouren van uw lichaam.
Hierdoor kan de druk over een groter oppervlak worden verdeeld.
Vooral bij gevoelige schouders, heupen en andere pijnlijke lichaamsdelen kan dat heel prettig zijn.
Waar een stevig en weinig meegevend matras plaatselijk veel druk kan veroorzaken, kan een goed gekozen traagschuimlaag die druk verminderen.
In mijn praktijkervaring heb ik verschillende mensen met fibromyalgie gesproken die daardoor prettiger lagen en minder vaak de behoefte voelden om van houding te veranderen.
Dat is natuurlijk geen garantie dat traagschuim bij iedereen hetzelfde effect heeft. Er is ook onvoldoende specifiek wetenschappelijk bewijs om te stellen dat traagschuim voor alle mensen met fibromyalgie het beste matrasmateriaal is.
Maar vanuit mijn ervaring met drukgevoelige slapers is het absoluut een materiaal dat ik serieus zou overwegen.
En dan bij voorkeur in combinatie met een goede, ondersteunende basis.
Waarom een zacht matras niet altijd de beste oplossing is
Dit is misschien wel het belangrijkste dat ik over matrassen bij fibromyalgie wil uitleggen.
Wanneer iemand veel pijn ervaart bij druk, lijkt een zo zacht mogelijk matras de meest logische keuze.
Maar dat is niet altijd verstandig.
Een matras moet namelijk twee dingen tegelijkertijd doen: druk verminderen en het lichaam voldoende ondersteunen.
Wanneer een matras te zacht is, kunnen de heupen of het bekken te ver wegzakken. Dat kan een ongunstige lighouding veroorzaken en het omdraaien moeilijker maken.
Andersom kan een matras dat te stevig is de schouders en heupen onvoldoende ruimte geven.
Drukmeting: links een hard matras met drukpieken bij schouders en bekken, rechts een drukverlagend matras.
De kunst is dus om de juiste balans te vinden.
Bij een traagschuimmatras speelt bovendien de dikte van de comfortlaag een belangrijke rol.
Onder de traagschuimlaag bevindt zich meestal een meer ondersteunende schuimkern.
Wanneer de traagschuimlaag te dun is of onvoldoende past bij het gewicht van de slaper, kan iemand als het ware door de comfortlaag heen zakken en de stevigere onderlaag te nadrukkelijk voelen.
Dat wordt in de matrassenbranche ook wel bottoming out genoemd.
Voor iemand met gevoelige drukpunten kan dat bijzonder onprettig zijn.
Daarom kijk ik niet alleen naar de zachtheid van de bovenlaag, maar ook naar de dikte, de ondersteuningsfactor en de stevigheid van de onderliggende schuimconstructie.
Een goed drukverlagend matras moet zacht genoeg zijn om comfortabel te liggen, maar tegelijkertijd voldoende tegendruk blijven bieden.
De combinatie van traagschuim en koudschuim
Persoonlijk vind ik de combinatie van een hoogwaardige koudschuimbasis met een geschikte traagschuimlaag bijzonder interessant voor mensen die gevoelig zijn voor druk.
Koudschuim is zeer veerkrachtig en kan uitstekende ondersteuning bieden. Het reageert direct op beweging en beschikt bij een goede kwaliteit over een open celstructuur die gunstig is voor de ventilatie.
Traagschuim werkt juist drukverlagend en vormt zich geleidelijk naar het lichaam.
Door deze eigenschappen met elkaar te combineren, kun je een matras maken waarbij de bovenste laag vooral zorgt voor drukverdeling, terwijl de koudschuimbasis de ondersteuning verzorgt.
Dat klinkt eenvoudig, maar het vraagt behoorlijk wat kennis om die lagen goed op elkaar af te stemmen.
De hardheid van het koudschuim, de dikte van het traagschuim en de manier waarop beide materialen samenwerken, hebben allemaal invloed op het uiteindelijke ligcomfort.
Ook is het belangrijk dat iemand zich nog gemakkelijk kan omdraaien.
Sommige mensen vinden het omsluitende gevoel van traagschuim heerlijk, terwijl anderen het juist vervelend vinden om wat dieper in het matras te liggen.
Daarom zou ik bij fibromyalgie nooit uitsluitend op basis van de schuimsoort een matras adviseren.
Het gaat om de volledige constructie én om de persoon die erop gaat slapen.
Vergeet het hoofdkussen en de bedbodem niet
Een goed matras is belangrijk, maar het is niet het enige onderdeel van het bed dat invloed heeft op het comfort.
Ook het hoofdkussen verdient aandacht.
Vooral wanneer iemand last heeft van nekpijn of gevoelige schouders, kan een te hoog, te laag of te stevig kussen vervelend zijn.
Het kussen moet de ruimte tussen het hoofd en het matras opvullen en de nek zo veel mogelijk in een natuurlijke positie houden.
Daarnaast kan de bedbodem invloed hebben op de ondersteuning.
Een verouderde lattenbodem die te veel doorbuigt, kan ervoor zorgen dat zelfs een goed matras niet optimaal functioneert.
Voor mensen die moeite hebben met opstaan of bewegen in bed, kan ook de hoogte van het bed belangrijk zijn.
Een te laag bed maakt opstaan soms onnodig zwaar.
En wanneer iemand door pijn of stijfheid moeilijk overeind komt, kan een elektrisch verstelbare bedbodem in bepaalde situaties extra gemak bieden.
Dit zijn praktische zaken waar bij de keuze voor een nieuw matras niet altijd aan wordt gedacht, maar die juist bij lichamelijke klachten verschil kunnen maken.
Ook warmte en ventilatie verdienen aandacht
Bij fibromyalgie kan iemand gevoeliger zijn voor temperatuurverschillen.
Sommige mensen ervaren meer klachten wanneer het koud is, terwijl anderen juist moeite hebben met een te warme slaapomgeving.
Daarom vind ik de ventilatie van een matras belangrijk.
Traagschuim kan afhankelijk van de kwaliteit en de constructie meer warmte vasthouden dan goed ventilerend koudschuim.
Dat hoeft geen probleem te zijn, maar het is wel iets om rekening mee te houden.
Een goed ventilerende schuimbasis, een geschikte matrastijk en een open bedbodem kunnen bijdragen aan een prettiger slaapklimaat.
Zelf heb ik daarnaast een uitgesproken voorkeur voor hoogwaardige materialen waarvan de herkomst en samenstelling bekend zijn.
Bij matrassen kijk ik niet alleen naar comfort en ondersteuning, maar ook naar de veiligheid van de materialen en eventuele onnodige chemische toevoegingen.
Zeker wanneer iemand gevoelig is voor geuren of andere prikkels, vind ik het prettig dat daar openheid over bestaat.
Dat betekent overigens niet dat dergelijke toevoegingen fibromyalgie veroorzaken of dat het vermijden ervan de aandoening behandelt.
Het gaat er vooral om een comfortabele slaapomgeving te creëren die zo goed mogelijk aansluit bij iemands persoonlijke behoeften.
Het belang van slaap bij fibromyalgie
Een goede nachtrust is belangrijk voor iedereen, maar bij fibromyalgie kunnen de gevolgen van slecht slapen extra vervelend zijn.
Tijdens de slaap vinden allerlei processen plaats die belangrijk zijn voor het functioneren van lichaam en hersenen.
Ook de verwerking van pijn wordt beïnvloed door de kwaliteit en de duur van de slaap.
Wanneer iemand langdurig slecht slaapt, kan de gevoeligheid voor pijn toenemen. Daarnaast kunnen vermoeidheid, concentratieproblemen en stemmingsklachten nadrukkelijker aanwezig worden.
Dat betekent niet dat iedere slechte nacht automatisch tot meer pijn leidt.
Maar het laat wel zien hoe belangrijk het is om slaapproblemen serieus te nemen.
In mijn oorspronkelijke artikel schreef ik ook over de mogelijke invloed van verschillende hormonen en neurotransmitters, zoals melatonine, serotonine en dopamine.
Die stoffen spelen inderdaad een rol bij slaap en pijnverwerking. Maar de onderlinge verbanden zijn ingewikkeld en het is niet juist om de slaapproblemen bij fibromyalgie eenvoudigweg aan een tekort aan één bepaalde stof toe te schrijven.
Wat we wel weten, is dat pijn en slechte slaap elkaar kunnen versterken.
Daarom kan aandacht voor de nachtrust een waardevol onderdeel zijn van het omgaan met fibromyalgie.
Wat kunt u zelf doen om beter te slapen?
Naast een passend matras zijn er gelukkig ook andere dingen die kunnen helpen om de nachtrust te verbeteren.
Om te beginnen is regelmaat belangrijk.
Probeer zoveel mogelijk op ongeveer dezelfde tijd naar bed te gaan en 's morgens rond hetzelfde tijdstip op te staan.
Ook daglicht helpt om het slaap-waakritme te ondersteunen. Wanneer het mogelijk is, kan een korte wandeling in de ochtend daarom een goede gewoonte zijn.
Daarnaast is het verstandig om overdag binnen uw mogelijkheden voldoende te blijven bewegen.
Dat hoeft geen intensieve sport te zijn. Een korte wandeling, rustig fietsen, zwemmen of eenvoudige oefeningen kunnen al waardevol zijn.
Juist bij fibromyalgie is het belangrijk om een goede balans te vinden tussen inspanning en rust.
Te veel doen op een dag waarop u zich goed voelt, kan ervoor zorgen dat u daarna aanzienlijk meer klachten krijgt.
Andersom kan voortdurend stilzitten ervoor zorgen dat spieren minder sterk worden en de conditie achteruitgaat.
Probeer daarom activiteiten te verdelen en kies beweging die u redelijk goed kunt volhouden. Een fysiotherapeut of oefentherapeut kan hierbij helpen.
Ook warmte kan prettig zijn wanneer spieren erg stijf of pijnlijk aanvoelen. Denk bijvoorbeeld aan een warme douche voor het slapengaan.
Verder raad ik aan om de slaapkamer rustig en aangenaam te houden.
Zorg voor voldoende frisse lucht, beperk storende geluiden en probeer de slaapkamer zo donker mogelijk te maken.
Wat ik zelf ook een prettige gewoonte vind, is lezen voordat u gaat slapen.
Een rustig boek kan helpen om de aandacht even van de dagelijkse bezigheden en zorgen af te halen.
Wanneer u gedurende de nacht langere tijd wakker ligt, kan het soms helpen om even uit bed te gaan en iets rustigs te doen totdat u weer slaperig wordt.
En hoewel het verleidelijk is om na een slechte nacht overdag uitgebreid bij te slapen, kan langdurig slapen overdag de nachtrust verder verstoren.
Een kort rustmoment is natuurlijk iets anders. Juist bij fibromyalgie kan het belangrijk zijn om regelmatig even te ontspannen zonder voortdurend over uw grenzen heen te gaan.
Wat kan fibromyalgie erger maken?
De klachten bij fibromyalgie kunnen van dag tot dag behoorlijk verschillen.
Stress, onvoldoende slaap, overbelasting en soms ook kou kunnen de pijn nadrukkelijker aanwezig maken.
Ook langdurige inactiviteit kan nadelig zijn, doordat spieren minder sterk worden en de conditie achteruitgaat.
Maar het is belangrijk om daar niet te eenvoudig over te denken.
Mensen met fibromyalgie kunnen soms al door betrekkelijk kleine inspanningen veel vermoeidheid of pijn ervaren.
Daarom is het niet verstandig om zomaar te adviseren om ondanks toenemende klachten altijd door te gaan.
Beter is het om te zoeken naar een hoeveelheid beweging en activiteit die past bij de persoonlijke belastbaarheid.
Dat kan per dag verschillen.
Hetzelfde geldt eigenlijk voor slapen.
De ene nacht is wat beter dan de andere. Het is daarom verstandig om niet iedere slechte nacht afzonderlijk te beoordelen, maar vooral te kijken of er over een langere periode verbetering ontstaat.
Hoe weet u of u fibromyalgie heeft?
Fibromyalgie is niet altijd eenvoudig vast te stellen.
Er bestaat geen enkele bloedtest of scan waarmee de aandoening rechtstreeks kan worden aangetoond.
Artsen kijken daarom naar het patroon van de klachten, de duur ervan en eventuele andere oorzaken die onderzocht moeten worden.
Kenmerkend zijn langdurige pijnklachten op verschillende plaatsen in het lichaam, vaak in combinatie met vermoeidheid, stijfheid, slaapproblemen of concentratieproblemen.
De pijn is meestal al langer dan drie maanden aanwezig.
Niet iedereen heeft precies dezelfde klachten.
Wanneer u vermoedt dat u fibromyalgie heeft, is het verstandig om dit met uw huisarts te bespreken.
Vooral wanneer pijn, vermoeidheid of slaapproblemen uw dagelijks functioneren duidelijk beperken, is medische begeleiding belangrijk.
Een huisarts kan ook onderzoeken of er andere problemen zijn die de slaap verstoren, zoals slaapapneu of rusteloze benen.
Dat is belangrijk, omdat niet ieder slaapprobleem automatisch door fibromyalgie wordt veroorzaakt.
Welk matras zou ik adviseren bij fibromyalgie?
Als iemand met fibromyalgie mij om matrasadvies vraagt, zou ik vooral willen weten waar de grootste problemen zitten.
Is er veel drukpijn bij de schouders en heupen? Is omdraaien moeilijk? Wordt iemand regelmatig wakker omdat een bepaalde houding niet meer prettig ligt? Of is vooral het opstaan in de ochtend erg vervelend?
Ook het lichaamsgewicht, de slaaphouding en het huidige matras zijn belangrijk.
Bij veel drukgevoeligheid zou ik zeker kijken naar de mogelijkheden van een goede traagschuimlaag op een ondersteunende koudschuimbasis.
Maar wanneer iemand moeite heeft met omdraaien of niet prettig ligt op traagschuim, kan een soepel en goed ondersteunend koudschuimmatras juist een betere keuze zijn.
Mijn belangrijkste advies is om voldoende tijd te nemen voor het uitproberen.
Probeer verschillende stevigheden en let vooral op de druk bij de schouders en heupen, de ondersteuning van de onderrug en het gemak waarmee u van houding kunt veranderen.
Als het mogelijk is, zou ik kiezen voor een leverancier waar u het matras gedurende meerdere weken thuis kunt uitproberen.
Bij fibromyalgie kunnen de klachten immers behoorlijk wisselen. Wat tijdens een korte proefligging prettig voelt, hoeft niet automatisch iedere nacht goed te werken.
Daarom vind ik een langere proefslaapperiode bij deze aandoening extra waardevol.
Een passend matras kan helpen, maar verwacht geen wonderen
Na al die jaren in het beddenvak weet ik hoe groot de invloed van een matras op het slaapcomfort kan zijn.
Maar ik heb ook geleerd om voorzichtig te zijn met beloften.
Zeker bij een aandoening als fibromyalgie.
Een matras kan de aandoening niet genezen en het kan evenmin garanderen dat iemand geen pijn meer heeft tijdens het slapen.
Wat een goed gekozen matras wel kan doen, is zorgen voor een prettigere drukverdeling, voldoende ondersteuning en minder ongemak door de ondergrond waarop iemand ligt.
En soms kan dat al veel betekenen.
Ik denk nog regelmatig terug aan de gesprekken die ik door mijn contact met de fibromyalgievereniging heb gevoerd.
Wat mij daarvan vooral is bijgebleven, is dat kleine veranderingen in het slaapcomfort voor iemand met veel pijn een groot verschil kunnen maken.
Niet omdat alle klachten daardoor verdwijnen, maar omdat het bijzonder waardevol kan zijn om weer wat prettiger te liggen, gemakkelijker te bewegen of minder vaak wakker te worden door een pijnlijke schouder of heup.
Dat is ook de reden waarom ik het ontwikkelen en aanpassen van matrassen na 28 jaar nog steeds zo interessant vind.
Geen twee mensen zijn hetzelfde. En juist wanneer iemand lichamelijke klachten heeft, komt het aan op de juiste combinatie van materiaalkennis, ondersteuning en aandacht voor de persoonlijke situatie.
Mijn advies aan mensen met fibromyalgie is daarom om vooral niet op zoek te gaan naar het matras dat volgens een fabrikant het beste is, maar naar het matras waarop ú zo prettig mogelijk kunt liggen en slapen.
Een goede nachtrust is al waardevol genoeg. En wanneer u iedere dag met pijn moet leven, verdient uw slaapcomfort wat mij betreft extra aandacht.