Hoe duurzaam is een matras eigenlijk?

We brengen ongeveer een derde van ons leven in bed door. Toch staan maar weinig mensen stil bij wat er uiteindelijk met een matras gebeurt wanneer het na jaren gebruik wordt vervangen.

In Nederland worden jaarlijks grote aantallen matrassen afgedankt. Dat levert een lastige afvalstroom op. Een matras bestaat namelijk meestal niet uit één materiaal, maar uit verschillende lagen schuim, textiel, lijm en soms staal of andere onderdelen. Die materialen weer uit elkaar halen en hoogwaardig opnieuw gebruiken is technisch veel ingewikkelder dan het op het eerste gezicht lijkt.

De vraag is daarom interessant: wanneer mag je een matras eigenlijk duurzaam noemen?

Recycling is niet hetzelfde als een nieuw matras maken

Bij recycling wordt al snel gedacht aan een volledig gesloten kringloop: een oud matras wordt verwerkt en daaruit ontstaat vervolgens weer een nieuw matras.

In de praktijk ligt dat ingewikkelder.

Onderdelen kunnen worden gescheiden en opnieuw worden gebruikt. Staal kan bijvoorbeeld worden gerecycled en oude schuimen kunnen worden verwerkt tot toepassingen zoals ondertapijt, isolatie of andere samengestelde producten.

Dat is nuttig, omdat materialen zo niet direct als afval eindigen.

Maar het is niet automatisch hetzelfde als hoogwaardige recycling waarbij van een oud matras opnieuw grondstoffen worden gemaakt met dezelfde kwaliteit als de oorspronkelijke materialen.

Juist daar ligt voor de matrassenindustrie nog een belangrijke uitdaging.

Cradle to Cradle zette de industrie aan het denken

Al in 2012 schreef dagblad Trouw over pogingen van Nederlandse matrasproducenten om duurzamer te produceren. Auping had destijds voor een matrassenlijn een Cradle to Cradle Silver-certificering ontvangen.

Het interessante aan de Cradle to Cradle-gedachte is dat duurzaamheid breder wordt bekeken dan alleen de vraag of een product gedeeltelijk gerecycled kan worden.

Er wordt ook gekeken naar de gebruikte materialen, de mogelijkheid om onderdelen later opnieuw te gebruiken, energie, water en het productieproces.

Voor matrassen is dat een relevante manier van denken. Een product dat tien jaar of langer in een slaapkamer ligt, zou idealiter al tijdens het ontwerp rekening moeten houden met wat er aan het einde van zijn levensduur mee gebeurt.

Een duurzaam matras begint bij het ontwerp

Recycling begint eigenlijk niet bij de afvalverwerker, maar aan de tekentafel.

Hoe meer verschillende materialen permanent met elkaar worden verbonden, hoe moeilijker het later kan worden om ze weer van elkaar te scheiden.

Denk bijvoorbeeld aan schuimlagen die volledig op elkaar worden verlijmd, samengestelde textielsoorten of combinaties van materialen die na gebruik nauwelijks meer afzonderlijk te verwerken zijn.

Een matras dat uit duidelijk van elkaar te scheiden componenten bestaat, heeft daarom in principe een voordeel wanneer het uiteindelijk moet worden gerecycled.

Ook de gebruikte lijmsoorten, schuimen, textielvezels en eventuele metalen onderdelen spelen daarbij een rol.

Is een matras van natuurlijke materialen automatisch duurzamer?

Nee.

Woorden als natuurlijk, groen, biologisch en eco klinken aantrekkelijk, maar zeggen afzonderlijk weinig over de totale milieubelasting.

Natuurlatex is bijvoorbeeld afkomstig van rubberbomen en heeft daarmee een hernieuwbare grondstof als basis. Dat is een interessant voordeel. Maar voor een eerlijke vergelijking moet ook worden gekeken naar plantagebeheer, verwerking, transport, levensduur en de uiteindelijke recyclebaarheid.

Hetzelfde geldt voor katoen. Het is een natuurlijke vezel, maar de milieubelasting hangt onder andere af van de wijze waarop het katoen wordt geteeld en verwerkt.

Tencel, een merknaam voor lyocellvezels, wordt gemaakt uit cellulose afkomstig van hout. Het materiaal wordt veel in matrastijken toegepast omdat het vocht goed kan opnemen en afgeven. Ook daarbij geldt echter dat het uiteindelijke duurzaamheidsprofiel afhangt van herkomst, productie en de andere materialen waarmee de vezel wordt gecombineerd.

Natuurlijk betekent dus niet automatisch duurzaam en synthetisch betekent niet automatisch slecht.

Levensduur wordt vaak vergeten

Misschien wel een van de meest onderschatte aspecten van duurzaamheid is hoe lang een matras daadwerkelijk goed bruikbaar blijft.

Stel dat matras A minder milieubelastend wordt geproduceerd, maar na zeven jaar moet worden vervangen, terwijl matras B twaalf jaar goed blijft functioneren. Dan wordt de vergelijking ineens veel ingewikkelder.

Een lange technische levensduur kan daarom een belangrijk onderdeel van duurzaamheid zijn.

Dat betekent overigens niet dat een matras zo lang mogelijk gebruikt moet worden. Wanneer ondersteuning of comfort duidelijk achteruitgaat en iemand daardoor niet meer prettig slaapt, heeft het weinig zin een matras uitsluitend uit milieuoverwegingen te blijven gebruiken.

Maar een kwalitatief goed matras dat niet voortijdig kuilt of zijn veerkracht verliest, voorkomt wel onnodig snelle vervanging.

Kijk ook naar wat er níét in een matras zit

Duurzaamheid gaat niet alleen over recycling.

Ook de keuze voor grondstoffen, lijmen, behandelingen en toevoegingen is relevant.

Bij de aanschaf kun je daarom vragen of schuimen of textiel met bepaalde chemische behandelingen zijn behandeld, welke lijmsoorten worden gebruikt en welke certificeringen voor de afzonderlijke materialen beschikbaar zijn.

Dat maakt een matras niet automatisch milieuvriendelijk, maar transparantie over materialen maakt het voor consumenten wel gemakkelijker om producten eerlijk met elkaar te vergelijken.

Slaapt een duurzaam matras ook beter?

Dat is een heel andere vraag.

Een matras kan uitstekend recyclebaar zijn en toch niet bij je lichaam passen. Andersom kan een bijzonder comfortabel matras vanuit milieuoogpunt minder gunstig zijn opgebouwd.

Duurzaamheid zegt dus niet automatisch iets over slaapcomfort.

Voor goed liggen zijn onder andere lichaamsbouw, gewicht, slaaphouding, drukverdeling, ondersteuning en persoonlijke voorkeur van belang.

Een milieukeurmerk vervangt daarom nooit het daadwerkelijk proberen van een matras.

Een matras is zelden de enige oorzaak van slecht slapen

Ook daar moeten we realistisch over zijn.

Een slecht passend of versleten matras kan ongemak veroorzaken en iemand wakker houden. Maar slaapproblemen kunnen tientallen andere oorzaken hebben: stress, geluid, temperatuur, alcohol, medicatie, lichamelijke klachten of een verstoord slaapritme.

Wie slecht slaapt moet daarom niet automatisch concluderen dat een nieuw matras de oplossing is.

Een matras is uiteindelijk één onderdeel van de totale slaapomgeving.

Waar kun je als consument op letten?

Wie duurzaamheid belangrijk vindt, kan bij de aanschaf een paar eenvoudige vragen stellen.

Vraag hoe lang het matras naar verwachting meegaat. Informeer uit welke materialen het bestaat en of die later van elkaar kunnen worden gescheiden. Vraag wat er met het oude matras gebeurt wanneer het wordt meegenomen en of de fabrikant of winkelier samenwerkt met een gespecialiseerde matrasrecycler.

Kijk daarnaast naar onafhankelijke certificeringen, maar vraag ook wat zo'n certificaat precies beoordeelt. Een keurmerk voor schadelijke stoffen zegt bijvoorbeeld iets anders dan een certificering voor circulariteit of duurzame bosbouw.

En misschien wel de belangrijkste vraag: kan de fabrikant duidelijk uitleggen wat er in het matras zit?

Een producent die werkelijk werk maakt van duurzaamheid zou daar transparant over moeten kunnen zijn.

Het duurzaamste matras bestaat waarschijnlijk nog niet

De matrassenindustrie heeft de afgelopen jaren duidelijke stappen gezet op het gebied van inzameling, recycling, materiaalkeuze en circulair ontwerpen.

Maar een volledig gesloten kringloop waarin ieder oud matras eenvoudig wordt verwerkt tot een nieuw matras van dezelfde kwaliteit blijft technisch uitdagend.

Daarom zou ik voorzichtig zijn met grote woorden als 100 procent duurzaam, volledig groen of milieuvriendelijk.

Duurzaamheid bestaat uit meerdere onderdelen: grondstoffen, productie, transport, levensduur, gezondheid en veiligheid van materialen, repareerbaarheid, recycling en uiteindelijk afvalverwerking.

Het beste wat je als consument kunt doen, is daarom niet zoeken naar het matras met de groenste reclame, maar naar een matras dat goed bij je past, lang meegaat, transparant is opgebouwd en aan het einde van zijn levensduur zo goed mogelijk kan worden verwerkt.

Een matras dat jarenlang goed slaapt en daarna verantwoord wordt verwerkt, is uiteindelijk een stuk duurzamer dan een 'groen' matras dat na korte tijd alweer vervangen moet worden.